Kosova po përballet me një nga debatet më të ndjeshme të historisë së saj të pasluftës. Aktgjykimi i Gjykatës Speciale në Hagë ndaj Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Jakup Krasniqit dhe Rexhep Selimit ka rikthyer në qendër të vëmendjes jo vetëm të kaluarën e luftës, por edhe mënyrën se si shoqëria kosovare e kupton lirinë, drejtësinë dhe paqen.
Katër ish-krerët e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës u dënuan në shkallën e parë me burgim për krime lufte. Vendimi ka hapur një debat që shkon përtej përgjegjësisë individuale të të dënuarve, a mund të ndahet historia e luftës çlirimtare nga përgjegjësia për veprimet e kryera gjatë saj? Dhe, mbi të gjitha, a mund të ruhet uniteti i një shoqërie kur kujtesa e saj historike vihet përballë një vendimi gjyqësor?
Për një pjesë të madhe të shoqërisë kosovare, UÇK-ja përfaqëson luftën për çlirim nga regjimi serb, për liri dhe për pavarësi. Ajo lidhet me sakrificën e mijëra njerëzve, me humbjet e familjeve dhe me një rrugëtim historik që përfundoi me çlirimin e Kosovës në vitin 1999.
Në këtë kujtesë kolektive, emrat e Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Jakup Krasniqit dhe Rexhep Selimit janë të lidhur me një periudhë vendimtare të historisë së vendit. Përkrahësit e tyre e shohin dënimin si një goditje ndaj figurave që përfaqësojnë luftën çlirimtare dhe sakrificën për pavarësi.
Por pikërisht këtu nis edhe përçarja.
Për një pjesë të qytetarëve, çdo kritikë ndaj udhëheqësve të UÇK-së shihet si cenim i vetë luftës dhe i idealit të lirisë. Për të tjerë, respektimi i luftës çlirimtare nuk duhet të përjashtojë kërkesën për drejtësi për çdo viktimë, pavarësisht përkatësisë së saj.
Këto dy qëndrime, që mund të bashkëjetojnë në një shoqëri demokratike, po shndërrohen gjithnjë e më shumë në dy kampe që e shohin njëri-tjetrin me mosbesim.
Në debatin publik, lufta dhe paqja po përdoren si dy koncepte që shpesh vendosen përballë njëra-tjetrës.
Në njërën anë është narrativa e atyre që besojnë se lufta e UÇK-së ishte një domosdoshmëri historike për çlirimin e Kosovës dhe se dënimi i ish-krerëve të saj rrezikon të njollosë këtë të vërtetë historike.
Në anën tjetër është qëndrimi se paqja e qëndrueshme nuk mund të ndërtohet pa drejtësi dhe pa njohjen e vuajtjeve të të gjitha viktimave të luftës.
Problemi lind kur këto dy perspektiva trajtohen si të papajtueshme.
Megjithatë, në një shoqëri të polarizuar, këto dallime shpesh humbasin. Debati për vendimin e Hagës shndërrohet në një përballje identitetesh, ku qëndrimi ndaj gjykatës, luftës dhe ish-udhëheqësve të UÇK-së përdoret për të përcaktuar se kush konsiderohet patriot dhe kush jo.
Kosova ka ndërtuar shtetin e saj mbi një histori të rëndë, me luftë, humbje njerëzore dhe përpjekje të gjata për pavarësi. Kjo histori është pjesë e identitetit të saj kolektiv dhe nuk mund të fshihet apo të reduktohet në një vendim gjyqësor.
Por as e kaluara nuk mund të shndërrohet në një argument që e përjashton çdo debat për përgjegjësinë individuale.
Rreziku më i madh për shoqërinë nuk është vetëm mospajtimi për interpretimin e luftës apo për vendimin e Hagës. Rreziku është që ky mospajtim të shndërrohet në armiqësi të brendshme, ku qytetarët ndahen mes atyre që konsiderohen mbrojtës të luftës dhe atyre që konsiderohen mbështetës të gjykatës.
Një ndarje e tillë nuk i shërben as kujtesës historike, as drejtësisë dhe as paqes.
27 vjet pas luftës, brezat që nuk e përjetuan çlirimin
Kanë kaluar 27 vjet nga përfundimi i luftës në Kosovë. Një brez i tërë është rritur dhe po formohet në një realitet krejtësisht të ndryshëm nga ai që përjetuan prindërit dhe gjyshërit e tyre.
Një i ri që ka lindur në vitin 2000 nuk e ka përjetuar luftën. Ai nuk i ka përjetuar drejtpërdrejt frikën, pasigurinë, dëbimet, humbjet dhe sakrificat që shoqëruan popullin e Kosovës në rrugën drejt lirisë. Për të, liria është realiteti në të cilin është rritur, ndërsa lufta është një kapitull historie që e njeh përmes rrëfimeve familjare, librave, dokumentarëve dhe diskutimeve publike.
Kjo nuk do të thotë se brezi i ri nuk e vlerëson lirinë apo nuk e kupton rëndësinë e luftës. Por përvoja e drejtpërdrejtë e luftës dhe njohja e saj përmes kujtesës historike janë dy gjëra të ndryshme.
Pikërisht këtu qëndron përgjegjësia e brezave që e kanë përjetuar luftën, pra ta përcjellin historinë me fakte, me dëshmi dhe me rrëfime të sinqerta, në mënyrë që brezat e rinj të kuptojnë se liria që gëzojnë sot nuk ishte e vetëkuptueshme dhe as e fituar pa sakrifica.
Të rinjtë duhet ta njohin historinë e UÇK-së, të mësojnë për dëshmorët, për familjet e tyre, për civilët e vrarë, për të mbijetuarit dhe për të gjithë ata që kontribuuan në çlirimin e Kosovës. Ata duhet të kuptojnë se pas çdo përpjekjeje për liri qëndrojnë njerëz, familje dhe jetë të ndryshuara përgjithmonë.
Respektimi i sakrificës së luftëtarëve të UÇK-së dhe i dëshmorëve të kombit nuk duhet të jetë çështje e një partie politike apo e një bindjeje të caktuar. Ai duhet të jetë pjesë e kujtesës kolektive të shoqërisë dhe e edukimit historik të brezave të rinj.
Në të njëjtën kohë, brezat e rinj duhet të mësojnë se njohja e historisë nuk nënkupton mbylljen e çdo debati. Historia mund të diskutohet, të studiohet dhe të analizohet pa mohuar sakrificën e atyre që luftuan për liri.
Sepse një shoqëri që nuk arrin t’ua përcjellë brezave të rinj historinë e saj rrezikon ta humbasë lidhjen me rrënjët e veta. Dhe një shoqëri që e shndërron historinë në instrument përçarjeje rrezikon që brezat e ardhshëm ta trashëgojnë konfliktin në vend të kujtesës.
Rrjetet sociale dhe thellimi i përçarjes
Në këtë klimë të ndjeshme, rrjetet sociale janë shndërruar në një hapësirë ku përplasjet për luftën, paqen dhe Gjykatën Speciale marrin përmasa edhe më të mëdha.
Qytetarët shprehin qëndrimet e tyre, por shpesh debati largohet nga argumentet dhe kalon në akuza, etiketime dhe sulme personale. Njerëzit ndahen në kampe, ku secili përpiqet ta paraqesë veten si mbrojtës të së vërtetës, ndërsa tjetrin si kundërshtar të saj.
Kjo gjuhë e përçarjes është veçanërisht shqetësuese kur përfshin të rinjtë, të cilët po e formojnë perceptimin e tyre për historinë e Kosovës në një mjedis ku informacioni, komentet dhe reagimet shpesh përzihen me njëra-tjetrën.
Një koment në rrjetet sociale nuk mund të zëvendësojë një debat historik të bazuar në fakte. Një etiketim politik nuk mund të përcaktojë se kush e do apo kush nuk e do Kosovën. Dhe një mospajtim për Gjykatën Speciale nuk duhet të jetë arsye për të fyer, përjashtuar apo denigruar bashkëqytetarët.
Nëse çdo diskutim për luftën shndërrohet në një përplasje mes shqiptarëve, atëherë përçarja nuk mbetet vetëm në hapësirën virtuale. Ajo mund të depërtojë në familje, në shkolla, në institucione dhe në marrëdhëniet mes brezave.
Prandaj, përgjegjësia për të mos e thelluar këtë ndarje bie mbi të gjithë: mbi politikanët, mediat, mësimdhënësit, familjet dhe vetë qytetarët.
Kosova ka nevojë për një qasje që e mbron kujtesën historike, e respekton sakrificën për liri dhe njëkohësisht e nxit një debat të përgjegjshëm për drejtësinë.
Së pari, duhet të investohet më shumë në edukimin historik të brezave të rinj. Shkollat dhe institucionet arsimore duhet t’u ofrojnë të rinjve njohuri të bazuara në fakte për luftën e Kosovës, për UÇK-në, për dëshmorët, për viktimat civile dhe për rrugën drejt pavarësisë.
Së dyti, duhet të ruhet dhe të dokumentohet kujtesa e luftës. Dëshmitë e veteranëve, familjeve të dëshmorëve, të mbijetuarve dhe qytetarëve që e përjetuan luftën duhet të ruhen dhe t’u përcillen brezave të ardhshëm. Kjo është një përgjegjësi historike që nuk mund të lihet vetëm në duart e debatit politik.
Së treti, duhet të ndalet normalizimi i gjuhës së urrejtjes dhe i fyerjeve në rrjetet sociale. Të rinjtë duhet të mësojnë se mund të kenë qëndrime të ndryshme për çështje të ndjeshme pa e mohuar sakrificën e tjetrit dhe pa e vënë në dyshim përkatësinë e tij kombëtare.
Së katërti, politika dhe mediat duhet të shmangin përdorimin e historisë së luftës si mjet për të thelluar ndarjet shoqërore. Debati për Gjykatën Speciale duhet të zhvillohet me argumente dhe me respekt për të gjitha palët, pa e kthyer atë në një betejë për identitetin kombëtar.
Dhe mbi të gjitha, duhet të krijohet një kulturë ku respekti për luftën çlirimtare, për dëshmorët dhe për sakrificën e qytetarëve të mos përdoret për të përjashtuar apo për të heshtur ata që kanë mendime të ndryshme.
Të rinjtë duhet ta kuptojnë se liria që gëzojnë sot është rezultat i një sakrifice historike. Por ata duhet të kenë gjithashtu mundësinë të diskutojnë për të kaluarën, të bëjnë pyetje dhe të ndërtojnë një të ardhme ku mospajtimi nuk shndërrohet në armiqësi.
Sepse liria që gëzohet sot nuk është vetëm një trashëgimi e së kaluarës. Ajo është edhe një përgjegjësi për të ardhmen. Dhe kjo përgjegjësi kërkon që brezat të mos e trashëgojnë urrejtjen, por kujtesën, respektin dhe vullnetin për ta ndërtuar një Kosovë ku sakrifica për liri bashkon dhe jo ndan./Telegrafi.
