Më 23 shtator, teksa po largohej nga Asambleja e Përgjithshme, Marco Rubio tha se Serbia ishte “e përfshirë në disa çështje që janë potencialisht problematike dhe shpërthyese” dhe që po tërhiqnin vëmendjen ndërkombëtare. Ai nuk tha se për cilat çështje bëhej fjalë. Sipas tij, Uashingtoni synonte ende ta thellonte partneritetin strategjik me Beogradin, ndërsa njëkohësisht të menaxhonte problemet potenciale në të cilat ishte përfshirë Serbia. Rubio nuk i identifikoi publikisht këto probleme. Ja një kandidat që nuk figuron në listën publike të askujt.
Shkruan: Drizan Shala
Dy fabrika u hapën pranë Beogradit brenda njëzet ditësh. Më 29 gusht, në Shabac, u hap një fabrikë kineze për robotë humanoidë, ndërsa Aleksandar Vuçiq premtoi se brenda dy javësh ata do të shiheshin duke përdorur “armë shumë serioze”. Më 17 shtator, në Makiš, u hap një fabrikë për montimin e dronëve luftarakë izraelitë, me ambasadorin izraelit në krah të tij, ndërsa shtypi u mbajt jashtë sallës së prodhimit. Të dyja u raportuan si histori të ndara.
Ato janë një histori e vetme, sepse Serbia ka krijuar një hapësirë ku transferimi i teknologjisë ushtarake kineze dhe lokalizimi i prodhimit të mbrojtjes izraelite takohen brenda së njëjtës industri shtetërore, në disa raste edhe në të njëjtin qytet, dhe askush nuk ka treguar se ku përfundon njëra dhe ku fillon tjetra. Dokumentet që ngrenë këtë pyetje janë dokumente të vetë Beogradit.
Në tetor 2019, Ministria e Mbrojtjes përshkroi atë që inxhinierët serbë po bënin në Kinë lidhur me dronin Pegaz: “Faza e parë e transferimit të teknologjisë është duke u zhvilluar” (“U toku je prva faza transfera tehnologija”). Të gjitha llogaritjet, simulimet dhe puna laboratorike do të kryheshin bashkërisht; pala serbe do të rindërtonte strukturën e avionit, ndërsa pala kineze do të ridizajnonte një pjesë të elektronikës dhe avionikës; testimet fillimisht në Kinë, e më pas në Serbi; prodhimi serik në Serbi “me ndihmën e ekspertëve kinezë” (“uz pomoć kineskih stručnjaka”). Në gusht 2020, ministria shpjegoi qëllimin: transferimi i teknologjisë që do t’i mundësonte Institutit Teknik Ushtarak (Vojnotehnički institut, VTI) të projektonte dhe zhvillonte vetë dronë të asaj kategorie. Pegaz prodhohet sot në Utva, në Pançevë, dhe shitet si dron serb.
Në shtator 2025, ministria shkoi edhe më tej. Duke pritur një delegacion të Departamentit për Zhvillimin e Pajisjeve të Komisionit Qendror Ushtarak të Kinës, ajo tha se Kina është “partneri kryesor” i Serbisë (“glavni partner”) në mbrojtjen ajrore dhe avionët pa pilot, se prokurimi tregtar dhe zhvillimi i përbashkët ishin “tashmë të zbatuara” (“već implementirani”), ndërsa faza e ardhshme do të ishte “transferimi i teknologjive të prodhimit dhe forcimi i lidhjeve ndërmjet industrive të mbrojtjes” (“transferima proizvodnih tehnologija i jačanju veza između odbrambenih industrija”). Programi i delegacionit përfshinte VTI-në dhe bisedime teknike me Sektorin për Burimet Materiale të ministrisë (Sektor za materijalne resurse). Sipas të dhënave të SIPRI-t, për periudhën 2021–2025, Kina furnizoi 61 për qind të importeve të armëve të Serbisë. Në nëntor 2024, Utva nënshkroi marrëveshje me ALIT, një degë e grupit shtetëror kinez të hapësirës ajrore CASC, për krijimin e një qendre mirëmbajtjeje në Pançevë për dronët kinezë, si dhe për Pegaz dhe Vrabac.
E njëjta periudhë solli edhe fabrikën e robotëve në Shabac, një park robotik dhe dronësh prej 200 milionë eurosh në Inxhi, si dhe një fabrikë kineze për bateri për dronë dhe mjete pa pilot, marrëveshja për të cilën u nënshkrua shtatëmbëdhjetë ditë para hapjes së linjës izraelite. Këto para nuk kanë nevojë të prekin kurrë një faturë të Elbitit për të pasur rëndësi. Ato vendosin kompanitë kineze, inxhinierët dhe komponentët brenda ekosistemit industrial që së shpejti do të përvetësojë teknologjinë izraelite.
Elbit Systems njoftoi një marrëveshje kornizë pesëvjeçare në vlerë prej 1.635 miliardë dollarësh në gusht 2025, që përfshin raketa precize, dronë zbulimi dhe dronë kamikazë, SIGINT, luftë elektronike, sisteme elektro-optike dhe sisteme komanduese, me “bashkëpunim industrial” për ndërtimin e kapaciteteve vendore të klientit. Brenda pak ditësh, Serbia u identifikua si klienti. Në mars 2026, fabrika u prezantua si një ndërmarrje e përbashkët, me Elbitin që zotëron 51 për qind dhe Yugoimport-SDPR 49 për qind, me transferim të teknologjisë përmes zhvillimit të përbashkët nga inxhinierët e SDPR-së dhe specialistët e Utva-s. Më 17 shtator, Vuçiq e inauguroi atë dhe i tha Bloomberg Adria-s: “Për rreth një vit, pothuajse të gjitha pjesët e dronëve do të prodhohen në vendin tonë” (“Za nekih godinu dana, skoro svi delovi dronova će biti proizvedeni u našoj zemlji”). Një muaj më herët ai kishte bërë ofertën për eksport: “Ata nuk mund t’i marrin nga Izraeli, por mund t’i marrin nga Serbia” (“Ne mogu uzeti od Izraela, ali zato mogu od Srbije”).
Një zyrtar i kontrollit të eksporteve dëgjon dy licenca të ndryshme në këto fjali. Montimi i kompleteve të importuara kërkon licencë për pajisjet. Prodhimi pothuajse tërësisht vendor brenda një viti kërkon skica teknike, të dhëna mbi proceset, dokumentacion mbi ndërfaqet dhe të drejtën për të gjetur burime alternative për komponentët, gjë që është shumë më afër një transferimi të njohurive teknike, ndërsa Ligji izraelit i vitit 2007 për Kontrollin e Eksporteve të Mbrojtjes i licencon këto dy gjëra veçmas. Kina ishte një nga arsyet kryesore pse ky regjim u forcua, ndërsa çështja Harpy ishte rasti që e nxiti atë. Në vitin 2004, Uashingtoni zbuloi se Izraeli po modernizonte dronët Harpy që ia kishte shitur ligjërisht Kinës në vitet 1990. Modernizimi u anulua, drejtori i përgjithshëm i Ministrisë izraelite të Mbrojtjes dha dorëheqjen, ndërsa memorandumi SHBA–Izrael i vitit 2005 e detyroi Izraelin të konsultohej me Uashingtonin për transferimet e ndjeshme. Më vonë, Kina vendosi në përdorim ASN-301, një municion endacak që gjerësisht vlerësohet se rrjedh nga Harpy. Shitja fillestare kishte qenë e ligjshme. Mjaftoi një propozim për modernizimin e sistemeve që tashmë ndodheshin në duart e Kinës për të shkaktuar një krizë me Uashingtonin.
Serbia tani është një klient i këtij lloji, në të dyja anët. Institucionet që përvetësuan punën kineze të projektimit ndodhen brenda së njëjtës industri shtetërore që tani po përvetëson atë izraelite. BIRN përmendi specialistët e avionëve të Utva-s si pjesëmarrës në linjën e Elbitit. Utva operon linjën e Pegazit dhe qendrën e mirëmbajtjes së ALIT. Asnjë burim nuk përcakton nëse të njëjtët persona punojnë në të dy programet.
Serbia është gjithashtu jashtë kuadrit. Ajo nuk është shtet pjesëmarrës në Marrëveshjen e Wassenaar-it; Ministria e Jashtme e rendit negociimin si një proces që vazhdon që nga viti 2009. Ligji i saj për eksportin e mallrave me përdorim të dyfishtë hyri në fuqi më 14 mars 2025. Serbia nuk ka një mekanizëm të përgjithshëm për shqyrtimin e investimeve të huaja; përjashtimi i vetëm, një vendim i Qeverisë për investitorët e huaj në prodhimin e armëve, është procedura që ndërmarrja e përbashkët me Elbitin duhej ta kishte kaluar, dhe asnjë vendim nuk është publikuar. Linja izraelite është e mbështjellë me një marrëveshje dypalëshe, të zbatuar përkohësisht që nga prilli përmes një vendimi të komitetit, e cila ndalon secilën palë të zbulojë çfarëdo informacioni lidhur me zbatimin e saj dhe përcakton se mosmarrëveshjet nuk do t’i nënshtrohen “asnjë gjykate apo tribunali kombëtar ose ndërkombëtar”. Sipas BIRN, iniciativa për këtë marrëveshje erdhi nga Izraeli.
Operatori i regjistruar i fabrikës është SDS Technologies, e themeluar në prill 2025 për telekomunikime satelitore dhe e riemërtuar vetëm disa orë pas inaugurimit. Pronari i saj është një kompani me bazë në Londër, në pronësi shumicë të një shtetasi grek; drejtori i saj, i emëruar në ditën e inaugurimit, është avokati izraelit Zion Amir. As Elbit dhe as Yugoimport nuk figurojnë në regjistrat serbë ose britanikë. Më 24 shtator, Elbit i tha Haaretz se “nuk ka asnjë pjesë pronësie dhe nuk është partner në asnjë objekt për prodhimin e UAV-ve në vend”, ndërsa konfirmoi se punon me kompani lokale në Evropë për lokalizimin e prodhimit. Shprehja e Vuk Vuksanoviqit ishte “një mospërputhje e jashtëzakonshme” ndërmjet asaj që u njoftua dhe asaj që figuron në dokumentet zyrtare. Sipas ligjit izraelit, përdoruesi përfundimtar i licencuar duhet të jetë i identifikueshëm. Ndërmarrja e prezantuar publikisht ishte një partneritet Elbit–Yugoimport me lidhje shtetërore. Kompania në regjistër ka një strukturë tjetër pronësie dhe askush nuk ka thënë se cila prej tyre e mban licencën.
Regjistri i shkruar i Uashingtonit e sheh Serbinë vetëm nga një drejtim. Ligji SRBIJA kërkon një raport mbi lidhjet kineze “në fushat e mbrojtjes, telekomunikacionit dhe sigurisë kombëtare”; NDAA kërkon raportim mbi ndikimin keqdashës kinez. E gjithë kjo ka të bëjë me atë se çfarë bën teknologjia kineze kur hyn në Serbi. Asnjë dokument publik që mund të gjej nuk pyet se çfarë del prej saj. Jerusalemi nuk ka thënë asgjë publikisht lidhur me partnerët kinezë të Serbisë, pronarët e fabrikës apo përdorimin përfundimtar. I vetmi zë izraelit është ai i një eksperti të jashtëm që i tha N1 se Ministria izraelite e Mbrojtjes, “në marrëveshje me autoritetet serbe” (“u dogovoru sa srpskim vlastima”), vendos se ku mund të dërgohet teknologjia.
Asgjë në dokumentet publike nuk tregon se teknologjia izraelite ka arritur në Kinë përmes Serbisë. Dokumentet tregojnë se një shtet ka zbatuar më parë modelin e përvetësimit të teknologjisë përmes një partneri të licencuar, me Kinën, e ka quajtur produktin të vetin dhe më pas ka ftuar kompaninë më të madhe izraelite të mbrojtjes t’i mësojë të njëjtës industri një dizajn më të avancuar, në kuadër të një traktati që ndalon zbulimin e informacionit dhe përjashton gjykatat, përmes një kompanie pronarët e së cilës nuk janë ata që u njoftuan publikisht. Ky është pikërisht lloji i konfigurimit që mekanizmat mbrojtës pas çështjes Harpy synojnë të kontrollojnë, dhe ai ndodhet njëzet minuta larg Beogradit. Uashingtoni ka përdorur fjalën “shpërthyese”. Por publikisht nuk e ka ngritur këtë pyetje.
Pesë pyetje
Kush është përdoruesi përfundimtar i licencuar?
Ministria serbe e Mbrojtjes, Yugoimport-SDPR apo SDS Technologies d.o.o.? Elbit tani ka deklaruar publikisht se nuk është partner në këtë objekt. Dikush mban detyrimet për përdorimin përfundimtar dhe ligji izraelit kërkon që ky person ose subjekt të jetë i identifikueshëm.
A e mbulon licenca transferimin e njohurive teknike dhe çfarë thotë ajo për Kinën?
Një rrugë drejt prodhimit pothuajse tërësisht vendor brenda një viti nuk është e besueshme vetëm përmes një licence për pajisjet. Nëse licenca ndalon Republikën Popullore të Kinës dhe subjektet e kontrolluara prej saj, dhe nëse ajo adreson personelin kinez ose komponentët me origjinë kineze në Makiš, Pançevë apo Inxhi, ky është faktori i vetëm që përcakton nëse ekziston një mur ndarës.
Kush punon në të dyja linjat?
Utva prodhon Pegaz-in, pret qendrën e mirëmbajtjes së ALIT dhe furnizon specialistë për linjën e Elbitit. Nëse ndonjë inxhinier i Utva-s, VTI-së ose SDPR-së punon në të dy programet, Beogradi mund t’i përgjigjet kësaj pyetjeje me një fjali.
A u konsultua Uashingtoni?
Memorandumi i vitit 2005 i detyron Izraelin të konsultohet për transferime të ndjeshme. Një ndërmarrje për lokalizimin e prodhimit në një shtet jashtë Wassenaar-it, i cili është partner i deklaruar i Kinës në transferimin e teknologjisë, me premtime për “të paktën edhe tri fabrika” dhe me një ofertë eksporti që synon blerësit të cilët “nuk mund ta marrin nga Izraeli”, është pikërisht lloji i rastit në të cilin ky mekanizëm konsultimi do të duhej të kishte rëndësi.
Kush zotëron atë që Serbia mëson?
Askush nuk ka nevojë t’i dorëzojë Pekinit një skicë të Elbitit nëse inxhinierët serbë përfitojnë mjaftueshëm njohuri teknike izraelite për të prodhuar punë të derivuar, një ndërfaqe të re, integrimin e një ngarkese të dobishme, një ndryshim në sistemin e kontrollit të fluturimit dhe më pas ta zotërojnë ose ta ndajnë atë punë në kuadër të marrëdhënies së zhvillimit të përbashkët të Serbisë me Kinën. Kush i mban të drejtat mbi atë që krijohet në Makiš dhe nëse marrëveshja Serbi–Izrael kufizon përdorimin e mëtejshëm të saj, është rruga përmes së cilës teknologjia e derivuar nga ajo izraelite mund të arrijë në Kinë pa iu dorëzuar kurrë Pekinit një vizatim izraelit.
Secila prej këtyre pyetjeve mbështetet në një dokument që tashmë është publik, dhe secila është një pyetje që një zyrtar i kundërzbulimit do ta kishte hedhur me shkrim ditën kur u hap fabrika e dytë. Përgjigjet ekzistojnë. Dikush i ka ato. Pyetja është: kush tjetër i ka?
The post “I njëjti kat” appeared first on Gazeta Express.
