Luke Zahner, Bashkëpunëtor i Lartë në Departamentin e Sigurisë Kombëtare dhe Politikës Ndërkombëtare në Qendrën për Progresin Amerikan në Uashington dhe ish-diplomat amerikan, ka vlerësuar se Kosova ka shënuar përparim të jashtëzakonshëm që nga periudha e pasluftës, por se mungesa e njohjes së plotë ndërkombëtare dhe normalizimit të marrëdhënieve me Serbinë vazhdon të jetë pengesa kryesore në rrugën e saj drejt integrimit euroatlantik.

Në një intervistë për Telegrafin, Zahner ka thënë se marrëdhëniet ndërmjet Kosovës dhe Shteteve të Bashkuara kanë kaluar nëpër periudha tensionesh, duke theksuar se të dyja palët duhet të punojnë për rikthimin e besimit përmes konsultimit dhe koordinimit më të ngushtë strategjik.

Duke komentuar zhvillimet e fundit politike në Serbi dhe fitoren e Listës Studentore në zgjedhjet parlamentare të 25 tetorit, ai është shprehur me optimizëm të kujdesshëm se vendi mund të hyjë në një fazë të transformimit demokratik. Megjithatë, ka paralajmëruar se rrëzimi i një pushteti të konsoliduar nuk nënkupton automatikisht transformimin e sistemit politik.

Sipas Zahnerit, qeveria e re në Beograd ka mundësinë të rishikojë orientimin e politikës së jashtme të Serbisë, veçanërisht raportet me Moskën dhe Pekinin, por nuk duhet pritur që ndryshimi i pushtetit të sjellë menjëherë një ndryshim rrënjësor të qëndrimit të Serbisë ndaj Kosovës.

Ai ka theksuar se njohja e ndërsjellë duhet të mbetet synimi përfundimtar i procesit të normalizimit, ndërsa ka kërkuar që Kosova, Bashkimi Evropian dhe SHBA-ja ta shfrytëzojnë mundësinë e krijuar nga ndryshimet politike në Serbi.

Në këtë intervistë, Zahner ka folur edhe për ndikimin rus dhe kinez në Ballkanin Perëndimor, rreziqet e sigurisë në Kosovë dhe Bosnjë e Hercegovinë, kërcënimet hibride dhe dezinformimin, si dhe tri prioritetet që, sipas tij, duhet të udhëheqin politikën amerikane në rajon.

Telegrafi: Duke pasur parasysh përvojën tuaj të gjatë në diplomacinë amerikane dhe përfshirjen në hartimin e Misionit të OSBE-së në Kosovë, si do ta vlerësonit rrugëtimin e Kosovës nga periudha e pasluftës deri në ditët e sotme? Cilat janë arritjet më të rëndësishme dhe cilat sfida madhore mbeten ende të pazgjidhura?

Luke Zahner: Nuk ka dyshim se Kosova ka arritur jashtëzakonisht shumë gjatë 27 viteve të fundit. Kur i kujtojmë kushtet në terren në vitet 1998 dhe 1999 dhe më pas shohim Prishtinën apo qytetet e tjera të Kosovës sot, transformimi është i pamohueshëm.

Kosova është zhvilluar në një sistem të mirëfilltë demokratik evropian, të cilin vazhdon ta konsolidojë dhe përmirësojë. Ka krijuar dhe vazhdon të forcojë institucione demokratike që më pak se tri dekada më parë nuk ekzistonin. Një brez i tërë qytetarësh të Kosovës është rritur në këtë mjedis dhe kjo është e vetmja Kosovë që ata kanë njohur.

Natyrisht, mbeten disa sfida të mëdha. Më e rëndësishmja është statusi i papërfunduar i Kosovës si shtet i njohur plotësisht. Mungesa e normalizimit të marrëdhënieve me Serbinë përbën një pengesë të jashtëzakonshme për arritjen e synimit përfundimtar të Kosovës: integrimin e plotë në komunitetin euroatlantik. Për këtë arsye, normalizimi duhet të mbetet në krye të agjendës së udhëheqësve të Kosovës, sado i vështirë dhe frustrues të jetë ky proces.

Sfida të tjera janë të përbashkëta me shumë vende të Evropës dhe të botës. Para së gjithash, sigurimi i mirëqenies ekonomike për qytetarët, veçanërisht për të rinjtë; lufta kundër korrupsionit; si dhe sfidat që tejkalojnë kufijtë shtetërorë, përfshirë ndryshimet klimatike, mjedisin dhe energjinë. Por, për Kosovën në veçanti, sfida më e madhe mbetet njohja e plotë ndërkombëtare dhe vazhdimi i rrugës drejt integrimit evropian.

Telegrafi: Marrëdhëniet ndërmjet Kosovës dhe Shteteve të Bashkuara kanë përjetuar periudha tensionesh vitet e fundit, veçanërisht për shkak të qasjes së Prishtinës ndaj dialogut me Serbinë. A mendoni se Uashingtoni duhet ta rishikojë qasjen ndaj Kosovës dhe të punojë për rikthimin e një partneriteti të bazuar në më shumë besim dhe koordinim strategjik?

Luke Zahner: Marrëdhënia ndërmjet SHBA-së dhe Kosovës ka rëndësi strategjike për të dyja vendet, ndonëse vitet e fundit ka kaluar nëpër tensione të konsiderueshme.

Mendoj se veprimet e njëanshme të kryeministrit Kurti në disa raste kanë krijuar pa nevojë fërkime me disa prej partnerëve më të afërt të Kosovës. Por edhe Uashingtoni, në disa raste, ka vepruar në mënyrë jokonsistente dhe u ka dhënë përparësi stabilitetit afatshkurtër në vend të zgjidhjeve të qëndrueshme afatgjata.

Të dyja palët duhet ta rikthejnë besimin dhe kjo mund të arrihet vetëm përmes konsultimeve, koordinimit dhe angazhimit më të ngushtë strategjik. Pa dyshim, përmirësimi i marrëdhënieve do të ishte në interes të të dyja palëve.

Telegrafi: A ka qenë mjaftueshëm e balancuar politika e SHBA-së ndaj Kosovës dhe Serbisë vitet e fundit? Në Kosovë ekziston një perceptim i përhapur se Uashingtoni ka ushtruar më shumë presion mbi Prishtinën sesa mbi Beogradin. Sa i drejtë është ky perceptim?

Luke Zahner: Shtetet e Bashkuara u kanë kërkuar si Kosovës, ashtu edhe Serbisë që të bëjnë më shumë, si në kuadër të dialogut të ndërmjetësuar nga BE-ja, ashtu edhe në marrëdhëniet e tyre më të gjera dypalëshe me Uashingtonin. E kuptoj pse ekziston ky perceptim i çekuilibrit në Kosovë, duke pasur parasysh disa zhvillime të fundit, por mendoj se kjo nuk është mënyra e duhur për ta matur drejtësinë.

Është gjithashtu e rëndësishme të bëhet dallimi ndërmjet çështjeve dypalëshe dhe atyre që burojnë nga dialogu. Jo çdo mospajtim ndërmjet Uashingtonit dhe Prishtinës ka të bëjë me Beogradin dhe jo çdo mospajtim me Beogradin ka lidhje me Kosovën.

Uashingtoni ka shqetësime legjitime për qeverisjen në Kosovë, vendimet e njëanshme dhe trajtimin e komuniteteve pakicë. Disa prej këtyre çështjeve lidhen me dialogun, por të tjerat janë mospajtime të mirëfillta dypalëshe që duhet të trajtohen veçmas.

Në mënyrë të ngjashme, SHBA-ja ka pasur shqetësime të thella për institucionet demokratike të Serbisë, afërsinë e saj me Rusinë dhe Kinën, orientimin e politikës së jashtme dhe rrugëtimin e saj drejt integrimit evropian. Këto shqetësime shkojnë përtej dallimeve që Serbia ka me Kosovën.

Brenda dialogut, drejtësia nënkupton mbajtjen e secilës palë përgjegjëse për zotimet që ka marrë, e jo matjen nëse secila po përballet me të njëjtën sasi presioni. Të dyja vendet kanë zbatuar disa zotime dhe kanë dështuar në të tjera. Prandaj, ato duhet të gjykohen jo vetëm nga ajo që pajtohen në një takim, por edhe nga ajo që bëjnë më pas.

Kjo do të thotë se secili vend duhet t’i zbatojë zotimet e veta, pavarësisht nëse pala tjetër po i zbaton apo jo ato. Të dyja duhet të ndalojnë së shikuari njëra-tjetrën dhe së thëni: “Unë do të shkoj vetëm deri aty ku shkon pala tjetër”. Kështu nuk funksionon procesi.

Secila palë duhet thjesht të zbatojë atë për të cilën është pajtuar dhe të ketë besim se Bashkimi Evropian dhe Shtetet e Bashkuara, si partnerë në dialog, do t’i mbajnë të dyja palët përgjegjëse për sukseset dhe dështimet e tyre.

Telegrafi: Çfarë roli duhet të ketë SHBA-ja në fazën e ardhshme të dialogut Kosovë-Serbi? A duhet të mbetet në qendër korniza aktuale e ndërmjetësimit të udhëhequr nga BE-ja, apo Uashingtoni duhet të marrë një rol më aktiv në këtë proces?

Luke Zahner: Nuk ka zëvendësim për rolin e Bashkimit Evropian në dialogun Kosovë-Serbi. Të gjithë ndajmë aspiratën që Kosova të integrohet plotësisht në institucionet euroatlantike, para së gjithash në Bashkimin Evropian. Prandaj, është krejt e natyrshme që BE-ja të mbetet ndërmjetësuesja kryesore.

Megjithatë, Shtetet e Bashkuara kanë një rol të rëndësishëm për të luajtur në mbështetje të dialogut. Kur nisi dialogu, rreth 15 vjet më parë, SHBA-ja ishte një partnere kyçe mbështetëse. Sot, dialogu do të përfitonte nga një shtysë e ripërtërirë e mbështetjes amerikane.

Me ndryshimet në qeverinë e Serbisë, mund të krijohet një mundësi për t’i dhënë procesit një shtysë të re, ndoshta duke u përqendruar fillimisht te marrëveshjet ekzistuese, përfshirë Asociacionin e komunave me shumicë serbe, me garanci kushtetuese, si dhe te detyrimet reciproke të Serbisë.

Kosova dhe Serbia duhet të përparojnë drejt integrimit evropian përmes rrugëve të koordinuara dhe, sa më shumë që të jetë e mundur, të ndërsjella përforcuese.

Telegrafi: Zgjedhjet parlamentare të 25 tetorit në Serbi shënuan një zhvillim të rëndësishëm politik, me Listën Studentore që siguroi shumicën parlamentare dhe me Aleksandar Vuçiqin që pranoi humbjen e kampit të tij politik. Si e interpretoni këtë rezultat? A shënon fillimin e një transformimi më të thellë politik në Serbi apo duhet parë kryesisht si një humbje elektorale për establishmentin në pushtet?

Luke Zahner: Jam optimist me kujdes se kjo përbën një mundësi të mirëfilltë për transformim demokratik në Serbi.

Duhet pranuar se lëvizja studentore ka arritur diçka që opozita tradicionale e Serbisë e kishte pasur të vështirë dhe kishte dështuar ta bënte për vite me radhë: e ndryshoi debatin politik. Në vend që të organizohej rreth personaliteteve apo partive, ajo mobilizoi qytetarët e zakonshëm rreth korrupsionit, llogaridhënies dhe sundimit të ligjit.

Ajo që pamë ishte bashkimi i pazakontë i njerëzve me prejardhje të ndryshme politike dhe shoqërore rreth një kërkese të thjeshtë dhe të përbashkët për ndryshim.

Megjithatë, mposhtja e një partie të konsoliduar në pushtet nuk është e njëjta gjë me transformimin e sistemit politik. Diçka të ngjashme pamë edhe pas rënies së Millosheviqit në vitin 2000, kur pritjet e mëdha për ndryshim demokratik u përballën me rrjete të konsoliduara politike, forca regresive nga e kaluara, çështje të pazgjidhura kombëtare dhe dobësi institucionale.

Sfida tani është të sigurohet që ndryshimi të shkojë përtej zëvendësimit të një grupi udhëheqësish politikë me një tjetër.

Diversiteti i Listës Studentore është njëkohësisht forcë dhe sfidë e mundshme. Siç e pamë me DOS-in pas largimit të Millosheviqit nga pushteti, njerëzit që pajtohen për reformat demokratike nuk pajtohen domosdoshmërisht për politikat ekonomike, marrëdhëniet me jashtë apo, sigurisht, për Kosovën.

Shndërrimi i një lëvizjeje protestuese, të përqendruar në një grup çështjesh, në një qeveri efektive do të kërkojë shumë kompromise, vendime të vështira dhe një periudhë përshtatjeje.

Tani kemi një mundësi për ta ndihmuar Serbinë të ndërtojë institucione demokratike të qëndrueshme, të afta të ruajnë stabilitetin dhe profesionalizmin e tyre me kalimin e kohës.

Serbia duhet ta bëjë këtë për interesin e saj: për të ardhmen, aspiratat euroatlantike dhe mirëqenien ekonomike të brezave të ardhshëm. Shpresoj që ajo ta kuptojë se kjo është në interesin e saj dhe që partnerët evropianë, në veçanti, të përgjigjen me përparim konkret drejt integrimit.

Do të na duhet ta monitorojmë nga afër situatën, të ndihmojmë aty ku mundemi dhe të sigurohemi që Serbia që do të dalë nga ky proces të jetë e qëndrueshme dhe të kontribuojë në mënyrë konstruktive për fqinjët dhe komunitetin më të gjerë euroatlantik.

Telegrafi: Aleksandar Vuçiq ka dominuar politikën serbe për më shumë se një dekadë, duke ruajtur marrëdhënie të afërta me Rusinë dhe Kinën, por edhe duke bashkëpunuar me qeveritë perëndimore. A mund të sjellë rezultati zgjedhor një ndryshim thelbësor në politikën e jashtme të Serbisë, apo ka më shumë gjasa të vazhdojë pozicionimi i saj tradicional gjeopolitik?

Luke Zahner: Serbia ka një zgjedhje të rëndësishme përpara dhe ky ndryshim i qeverisë i ofron mundësinë për ta bërë atë.

Për vite me radhë, Serbia ka kërkuar përfitimet e integrimit evropian, ndërkohë që ka ruajtur marrëdhënie të ngushta me Rusinë dhe Kinën, të cilat po bëhen gjithnjë e më të vështira për t’u pajtuar me ambiciet e saj evropiane.

Si vend kandidat, Serbia ka përgjegjësi. BE-ja i ka dhënë asaj më shumë se shtatë miliardë euro grante që nga viti 2000 dhe mbetet partneri i saj kryesor ekonomik. Shumë qytetarë serbë as që janë të vetëdijshëm për përmasat e kësaj ndihme, por sigurisht që do t’i ndienin pasojat nëse ajo do të ndërpritej.

Serbia ka vazhduar t’i rezistojë përafrimit me sanksionet e BE-së kundër Rusisë dhe ka ndjekur marrëdhënie me Moskën e Pekinin që ngrenë pyetje legjitime për orientimin e saj strategjik.

Ajo nuk mund t’i ketë të dyja pafundësisht. Nëse Serbia dëshiron vërtet të anëtarësohet në Bashkimin Evropian, duhet t’i përafrojë gradualisht politikat e saj të jashtme dhe të sigurisë me ato të BE-së, përfshirë qëndrimin ndaj luftës së Rusisë kundër Ukrainës.

Kjo nuk do të thotë se nuk mund të ruajë marrëdhënie me Kinën apo Rusinë, por këto marrëdhënie duhet të jenë në përputhje me zotimet e saj evropiane.

Shpresoj që një qeveri e re dhe më demokratike në Beograd të jetë e gatshme t’i bëjë këto zgjedhje. Nga ana tjetër, Evropa duhet të dëshmojë se reformat e mirëfillta dhe përafrimi me politikat e saj do të shpërblehen me përparim domethënës drejt anëtarësimit.

Këto zotime duhet të funksionojnë në të dyja drejtimet. Serbia ndodhet në një pikë kthese dhe qeveria e re e ka një mundësi. Shpresoj që të mos e humbasë atë.

Telegrafi: Çfarë mund të nënkuptojë fitorja e Listës Studentore për Kosovën? A mund të krijojë ky ndryshim politik mundësi për një qasje tjetër të Beogradit ndaj dialogut, statusit të Kosovës dhe marrëdhënieve me Perëndimin, apo këto çështje do të vazhdojnë të kufizohen nga pozicionet tradicionale politike dhe nacionaliste të Serbisë?

Luke Zahner: Çdo ndryshim i rëndësishëm politik krijon mundësi për rivendosjen e marrëdhënieve dhe rishikimin e qasjeve që janë rrënjosur me kalimin e kohës. Zgjedhjet në Serbi përbëjnë një mundësi të tillë dhe shpresoj që Kosova, BE-ja dhe Shtetet e Bashkuara t’i qasen në këtë frymë.

Duhet gjithashtu të kuptojmë pse ndodhi ky ndryshim. Lëvizja studentore u shfaq si rezultat i shqetësimeve konkrete brenda shoqërisë serbe: korrupsionit, llogaridhënies, qeverisjes demokratike dhe sundimit të ligjit.

Ajo nuk kishte të bënte me Kosovën dhe nuk duhet të presim që një qeveri e re serbe ta vendosë Kosovën ndër çështjet e saj kryesore. Kjo nuk ishte pjesë e mandatit të saj elektoral.

Kjo nuk do të thotë se nuk ka hapësirë për përparim. Në fillim, do të përqendrohesha në testimin e mundësive përmes bashkëpunimit praktik në fusha konkrete dhe ndërtimit të një marrëdhënieje të bazuar në një shkallë të caktuar besimi të ripërtërirë.

Kjo është shumë sfiduese, por BE-ja, shpresojmë me mbështetjen aktive të SHBA-së, mund të ndihmojë në identifikimin e fushave ku është i mundur përparimi fillestar dhe në krijimin e besimit te të dyja palët.

Gjëja më e rëndësishme për Kosovën është t’i menaxhojë pritjet, pa e humbur mundësinë që po krijohet. Nuk duhet të presim një ndryshim rrënjësor të politikës së Serbisë ndaj Kosovës brenda natës, por mund ta shfrytëzojmë këtë hapje për të dëshmuar se bashkëpunimi sjell rezultate dhe për të krijuar gradualisht kushtet për zgjidhjen e çështjeve më të vështira, përfshirë njohjen e ndërsjellë në të ardhmen.

Telegrafi: Duke pasur parasysh natyrën e gjerë dhe të larmishme të lëvizjes Lista Studentore, sa realiste është të pritet një ndryshim i politikës së Serbisë ndaj Kosovës? A mund të ketë Serbia ndryshim të qeverisë pa një ndryshim domethënës të qëndrimit të saj ndaj Kosovës?

Luke Zahner: Siç thashë, nuk mund të supozojmë se qëndrimi i Serbisë ndaj Kosovës do të ndryshojë vetëm për shkak të ndryshimit të qeverisë.

Megjithatë, një mjedis më demokratik mund të krijojë gradualisht mundësi për një debat ndryshe rreth Kosovës.

Do të tërhiqja gjithashtu vëmendjen se vendosja e njohjes së menjëhershme si kusht për suksesin e tranzicionit politik të Serbisë mund ta forcojë rezistencën nacionaliste, në vend që të nxisë kompromisin.

Nuk do të këshilloja që qeverisë së re t’i bëhet presion për të ndërmarrë ndryshime të shpejta. Do të përqendrohesha në ndërtimin e urave dhe gjetjen e çështjeve për të cilat të dyja palët mund të arrijnë marrëveshje, me qëllim krijimin e besimit.

Telegrafi: Rusia ka investuar burime të konsiderueshme politike dhe strategjike për ta ruajtur ndikimin e saj në Serbi dhe në gjithë Ballkanin Perëndimor. Pas humbjes zgjedhore të Vuçiqit, a mund ta humbasë Moska një nga partnerët e saj më të rëndësishëm në rajon, apo rrjetet politike, institucionale dhe informative ruse janë mjaftueshëm të konsoliduara për ta ruajtur ndikimin?

Luke Zahner: Mendoj se të gjithë e kuptojmë që ndikimi i Rusisë në Serbi shkon shumë përtej marrëdhënies së saj me Aleksandar Vuçiqin. Ai ka rrënjë të thella në rrjetet politike, ekonomike, energjetike, kulturore, informative dhe në fusha të tjera, shumë prej të cilave do t’i mbijetojnë këtij ndryshimi të qeverisë.

Prandaj, nuk është realiste të pritet që ndikimi i Moskës të zhduket thjesht brenda natës.

Megjithatë, Serbia duhet të bëjë një zgjedhje thelbësore për të ardhmen e saj. Nëse dëshiron vërtet të anëtarësohet në Bashkimin Evropian, duhet të fillojë të largohet nga varësia prej Rusisë dhe të përafrojë më ngushtë politikat e saj të jashtme dhe të sigurisë me ato evropiane. Kjo është një pritje që BE-ja e ka ndaj të gjitha vendeve kandidate.

Fakti është se Rusia po zhvillon një luftë kundër Ukrainës dhe po përpiqet aktivisht të minojë sigurinë dhe kohezionin evropian: pikërisht atë Evropë pjesë e së cilës Serbia pretendon se dëshiron të bëhet. Serbia nuk mund të mbajë pafundësisht lidhje të ngushta strategjike me Moskën, ndërkohë që pret të anëtarësohet në Bashkimin Evropian.

Kjo nuk do të thotë se Serbia duhet t’i braktisë lidhjet e saj historike apo kulturore me Rusinë. Ajo nuk është i vetmi vend evropian që ka lidhje të tilla dhe marrëdhëniet normale diplomatike janë të pajtueshme me anëtarësimin në BE.

Por kjo nënkupton se duhet të merren vendime të vështira për varësinë energjetike, sanksionet, marrëdhëniet politike dhe shkallën e ndikimit që Serbia do t’i lejojë Rusisë, veçanërisht në hapësirën e saj informative.

Marrja e pushtetit nga një qeveri e re në Serbi mund të krijojë mundësinë për një rifillim të marrëdhënieve të vendit me Evropën. Në fund të fundit, kjo do të kërkojë që udhëheqja e re politike t’u shpjegojë qytetarëve serbë se e ardhmja evropiane e vendit bart përgjegjësi, krahas përfitimeve.

Telegrafi: Sa shqetësuese është ndërthurja e ndikimit rus me nacionalizmin serb, veçanërisht në raport me Kosovën, Bosnjë e Hercegovinën dhe Malin e Zi? A mund të shndërrohet Ballkani Perëndimor në një arenë gjithnjë e më të rëndësishme të përplasjes gjeopolitike ndërmjet Rusisë dhe Perëndimit?

Luke Zahner: Pozicionimi i dyfishtë i Serbisë, nga njëra anë e orientuar drejt Rusisë dhe nga ana tjetër drejt Evropës, është bërë gjithnjë e më i paqëndrueshëm.

Nën udhëheqjen e Vuçiqit, Serbia ka deklaruar dëshirën për të vazhduar rrugën drejt Bashkimit Evropian, por njëkohësisht qeveria ka përdorur nacionalizmin kur i është përshtatur interesave të saj, ka mbajtur disa qëndrime jo fort evropiane në forume ndërkombëtare dhe është akuzuar për ndërhyrje në procesin e anëtarësimit të Malit të Zi në BE.

Pastaj ishte edhe spektakli i qeverisë që bëri gjithçka, përveç organizimit të një funerali shtetëror për kriminelin e dënuar të luftës, Mladiq.

Një mënyrë se si qeveria e re mund të krijojë shpejt një marrëdhënie pozitive me BE-në është të tërhiqet nga disa prej veprimeve më agresive të ndërmarra ndaj fqinjëve vitet e fundit dhe të punojë për ndërtimin e urave më të mira të bashkëpunimit.

Kjo ka të bëjë po aq me marrëdhëniet e mira fqinjësore me Kroacinë, Bosnjë e Hercegovinën, Malin e Zi dhe Maqedoninë e Veriut, sa edhe me Kosovën.

Sa i përket Rusisë, ajo kërkon çdo mundësi për të shfrytëzuar përçarjet brenda NATO-s dhe BE-së. Asgjë nuk i pëlqen më shumë sesa të gjejë një mosmarrëveshje, të ndërhyjë në të dhe ta thellojë atë për të krijuar sa më shumë pakënaqësi dhe shqetësim.

Meqenëse Rusia në thelb synon të shkaktojë përçarje, ajo ka shumë hapësirë për të eksperimentuar dhe për të provuar metoda të ndryshme, duke parë se cilat prej tyre funksionojnë. Ndërkohë, NATO-ja dhe BE-ja janë vazhdimisht në mbrojtje, duke u përpjekur të parashikojnë se çfarë mund të ndërmarrë Rusia dhe si t’u kundërpërgjigjen këtyre veprimeve. Kjo mund të jetë rraskapitëse.

Serbia nuk duhet të dëshirojë të bëhet lehtësuese e interesave të Rusisë. Kjo nuk është në interesin e saj. Përkundrazi, Serbia duhet të dëshirojë më shumë stabilitet në rajon.

Konfliktet e pazgjidhura krijojnë mundësi për destabilizim dhe Rusia e di këtë. Qoftë mosmarrëveshja ndërmjet Maqedonisë së Veriut dhe Bullgarisë, procesi i anëtarësimit të Malit të Zi, raportet Kosovë-Serbi apo veprimet destabilizuese të Dodikut në Bosnjë e Hercegovinë, Rusia synon të shkaktojë përçarje. Ne duhet të sigurohemi që këto përpjekje të mos kenë sukses.

Serbia ka një rol të rëndësishëm për të luajtur në parandalimin e tyre, të paktën brenda kufijve të saj.

Telegrafi: Kina e ka zgjeruar praninë e saj ekonomike, teknologjike dhe politike në Serbi dhe në vendet e tjera të Ballkanit Perëndimor. A e kanë nënvlerësuar SHBA-ja dhe Bashkimi Evropian shkallën e këtij ndikimi dhe a kanë një strategji të qartë për t’iu përgjigjur rolit në rritje të Kinës në rajon?

Luke Zahner: Nuk mendoj se as Shtetet e Bashkuara dhe as Bashkimi Evropian po e nënvlerësojnë ndikimin e Kinës.

Të dyja kanë një kuptim mjaft të qartë se Kina po vepron përmes një sërë mekanizmash, përfshirë infrastrukturën, financimin, teknologjinë dhe marrëdhëniet ekonomike strategjike, për ta zgjeruar ndikimin e saj në rajon.

E gjithë Evropa dhe Shtetet e Bashkuara kanë marrëdhënie ekonomike me Kinën dhe kjo, në vetvete, nuk është domosdoshmërisht kërcënuese. Problemi qëndron te marrëveshjet jotransparente dhe varësitë ekonomike, sepse ato mund të krijojnë rreziqe për sigurinë.

BE-ja ka kapacitet ekonomik për të ofruar alternativa të besueshme dhe po përpiqet gjithnjë e më shumë që këto alternativa të jenë të qasshme për vendet kandidate.

Prandaj, këtë çështje do ta shihja në kontekstin e integrimit gradual evropian, i cili mund t’u ofrojë vendeve të Ballkanit mundësi më të mira dhe t’i ndihmojë ato të zvogëlojnë varësitë strategjike, krahas përparimit të marrëdhënieve të tyre me BE-në.

Telegrafi: Duke u bazuar në përvojën tuaj me misionin e parë të OSBE-së në Bosnjë e Hercegovinë pas luftës dhe përfshirjen në planifikimin e Misionit të OSBE-së në Kosovë, si i vlerësoni rreziqet aktuale të sigurisë në rajon? A mund të shndërrohen tensionet e pazgjidhura politike në Kosovë, Serbi dhe Bosnjë e Hercegovinë në një krizë më të gjerë rajonale?

Luke Zahner: Nuk duhet ta nënvlerësojmë kurrë mundësinë që tensionet e pazgjidhura të shndërrohen në një krizë më të gjerë të sigurisë. Të supozosh të kundërtën do të ishte marrëzi.

Rreziku i dhunës së lokalizuar, veçanërisht në veri të Kosovës, apo i një përballjeje kushtetuese në Bosnjë e Hercegovinë, mbetet një shqetësim serioz.

Prania relativisht e kufizuar e forcave të sigurisë së BE-së dhe NATO-s në rajon përbën një faktor të rëndësishëm parandalues, por menaxhimi i përsëritur dhe i suksesshëm i krizave mund të krijojë vetëkënaqësi dhe pakujdesi.

Nuk do të doja të përsëritej gabimi i fillimit të viteve 1990, kur u supozua se dhuna nuk ishte e mundur, vetëm për të parë më pas se si situata u përshkallëzua shumë shpejt, me pasoja jashtëzakonisht të rënda për qytetarët e rajonit.

Pikërisht për këtë arsye, duhet të shohim zgjidhjen e çështjeve të hapura në rajon dhe integrimin e gjithë Ballkanit Perëndimor në Bashkimin Evropian.

Me Malin e Zi dhe potencialisht Shqipërinë që po përparojnë drejt anëtarësimit, BE-ja duhet të përqendrohet në çështjet e zgjerimit që po bllokohen nga mosmarrëveshjet dypalëshe të disa shteteve anëtare me vendet kandidate.

Këtu shoh një renditje të natyrshme të proceseve. Zgjidhja e çështjeve të pazgjidhura me Maqedoninë e Veriut do t’i mundësonte BE-së t’i përmbushte zotimet që ia ka bërë këtij vendi për më shumë se dy dekada.

Kjo, nga ana tjetër, do ta siguronte Serbinë se çdo kompromis që bën me Kosovën në mënyrë që të anëtarësohet në BE do të respektohet gjithashtu. Kjo do ta lehtësonte arritjen e një zgjidhjeje përfundimtare që do t’i përfshinte të dyja vendet.

Sipas mendimit tim, kjo do të ndihmonte në zgjidhjen e çështjeve të fundit të pazgjidhura, veçanërisht atyre kushtetuese në Bosnjë e Hercegovinë.

Bashkimi Evropian nuk mund të lejojë krijimin e një vrime të zezë në Evropë dhe as t’i lërë këto konflikte të pazgjidhura të vazhdojnë të acarohen, sepse ato kanë një prirje të keqe që të kalojnë shumë shpejt nga çështje dytësore në çështje urgjente.

Ndërsa BE-ja shqyrton zgjerimin drejt Ukrainës dhe Moldavisë, e kam të vështirë të imagjinoj që ajo të mos detyrohet gjithashtu ta vendosë pjesën tjetër të Ballkanit në një rrugë të qartë drejt anëtarësimit.

Telegrafi: Si e ka ndryshuar pushtimi i plotë i Ukrainës nga Rusia rëndësinë strategjike të Ballkanit Perëndimor për NATO-n dhe Shtetet e Bashkuara? A është rajoni tani më i ekspozuar ndaj kërcënimeve hibride, fushatave të dezinformimit dhe ndërhyrjeve të huaja?

Luke Zahner: Lufta në Ukrainë ka pasur një efekt sizmik në Ballkanin Perëndimor.

Ajo gjithashtu e ka zhvendosur rajonin nga qendra e vëmendjes drejt një pozicioni më dytësor në mesin e çështjeve më urgjente që kërkojnë zgjidhje në Evropë, edhe pse njëkohësisht i ka dhënë një shtysë të re zgjerimit të Bashkimit Evropian.

Kjo luftë dëshmon se mosmarrëveshjet e pazgjidhura politike dhe territoriale mund të kenë pasoja shumë përtej hapësirës së tyre të drejtpërdrejtë gjeografike. Kjo vlen jo vetëm për sigurinë, por edhe për energjinë, informacionin, qëndrueshmërinë kibernetike dhe institucionet demokratike.

Mosmarrëveshjet e pazgjidhura në Ballkan krijojnë gjithashtu mundësi për Rusinë që të nxisë përçarje brenda Evropës dhe NATO-s.

Kjo, sipas meje, e thekson urgjencën e zgjidhjes së tyre dhe të moslejimit të hapësirave që Rusia mund t’i shfrytëzojë për të minuar unitetin dhe vendosmërinë perëndimore.

Prandaj, kur argumentoj se Bashkimi Evropian, me mbështetjen e Shteteve të Bashkuara, duhet të ndihmojë në zgjidhjen e këtyre çështjeve të fundit, kjo nuk është vetëm një çështje politike, por edhe një domosdoshmëri praktike.

Këto konflikte paraqesin dobësi që Rusia mund t’i shfrytëzojë, në shumë raste përmes kërcënimeve hibride, sulmeve agresive kibernetike dhe taktikave të dezinformimit.

Telegrafi: Duke u bazuar në përvojën tuaj në diplomacinë amerikane, çfarë duhet të bëjë Uashingtoni për të parandaluar që Ballkani Perëndimor të mbetet rajon i karakterizuar nga konfliktet e pazgjidhura dhe ndikimet e jashtme konkurruese? Cilat duhet të jenë tri prioritetet kryesore të politikës amerikane ndaj rajonit në vitet e ardhshme?

Luke Zahner: Mendoj se një nga fatkeqësitë më të mëdha të politikës amerikane ndaj Ballkanit Perëndimor ka qenë, sinqerisht, mungesa e vazhdimësisë, që nga periudha menjëherë pas 11 shtatorit 2001.

Vitet 1990 u karakterizuan nga një shkallë e jashtëzakonshme bashkëpunimi, koordinimi dhe plotësimi të ndërsjellë ndërmjet kontributit amerikan dhe atij evropian në zgjidhjen e konflikteve në Ballkan. Nuk pajtoheshim gjithmonë dhe kishim qasje të ndryshme, por bashkëpunimi funksiononte. Kjo u mundësua edhe nga një Rusi që, gjatë pjesës më të madhe të asaj dekade, ishte shumë më bashkëpunuese.

Pas 11 shtatorit, politika jonë është bërë shumë më e paqëndrueshme dhe angazhimi ynë në Ballkan ka ardhur e është zbehur, varësisht nga administrata në pushtet, prioritetet e tjera dhe gjendja jonë e brendshme ekonomike.

Ajo që na nevojitet sot, me një urgjencë të caktuar edhe për shkak të nevojës për stabilizimin e Ukrainës dhe Moldavisë, është përpjekja më e fortë e mundshme, në mirëbesim dhe së bashku me Bashkimin Evropian, për zgjidhjen e konflikteve të pazgjidhura të rajonit dhe mbylljen e mundësive që aktorët e jashtëm keqdashës t’i shfrytëzojnë ato.

Kjo është në interesin tonë të sigurisë kombëtare dhe gjithashtu në interesin tonë ekonomik. Administratat e mëparshme amerikane e vlerësonin një Evropë ekonomikisht të integruar si partnere të fuqishme, dhe mendoj se do ta bëjmë sërish këtë.

Në praktikë, do të përcaktoja tri prioritete, sipas kësaj radhe.

Së pari, të punohet me BE-në për zgjidhjen e mosmarrëveshjes ndërmjet Maqedonisë së Veriut dhe Bullgarisë, në mënyrë që Evropa t’i përmbushë zotimet e saj dhe ta rikthejë besueshmërinë e fjalës së dhënë.

Së dyti, kjo besueshmëri të shfrytëzohet për ta ankoruar procesin e normalizimit Kosovë-Serbi, me njohjen e ndërsjellë si synim përfundimtar.

Së treti, ky momentum të shfrytëzohet për të çuar përpara zgjidhjen e çështjeve kushtetuese të pazgjidhura në Bosnjë e Hercegovinë.

Duhet ta përfundojmë këtë punë. Kanë kaluar më shumë se 30 vjet nga Marrëveshja e Dejtonit dhe 27 vjet nga ndërhyrja e NATO-s në Kosovë.

Është koha që këto çështje të marrin një zgjidhje të suksesshme, në interes të rajonit, brezave të ardhshëm dhe interesave tona.

Shënim redaksional: Para publikimit, duhet të verifikohet titulli dhe funksioni i saktë i Luke Zahnerit, pasi në materialin burimor nuk është dhënë biografia apo pozita e tij aktuale. Gjithashtu, rekomandohet të konfirmohen të dhënat për zgjedhjet në Serbi dhe shumicën parlamentare të Listës Studentore, si dhe emërtimet zyrtare të institucioneve dhe marrëveshjeve të përmendura.