Që prej ditës së parë të protestës, makineria e propagandës së pushtetit është përpjekur që ta delegjitimojë atë. Fillimisht me etiketime, më pas me teori konspirative, e së fundmi me qarkullimin e mesazheve që pretendojnë se protesta do të ndërpritet apo do të shtyhet për në vjeshtë. Objektivi është i qartë: të krijohet konfuzion, të demoralizohen protestuesit dhe të zhvendoset debati nga arsyet e protestës te vetë protesta.
Por, kjo është vetëm simptoma e një sëmundje të rëndë. Kemi një pushtet që po përpiqet që të kontrollojë narrativën e protestës. Ky fakt na dëshmon se beteja nuk zhvillohet më vetëm në terrenin politik, por edhe në atë informativ. Pikërisht këtu fillon historia e pushtetit të skandaleve.
Shqipëria, prej më shumë se një dekade, në vend që ta shkruaj historinë përmes reformave po e shkruan përmes skandaleve. Viti pas viti ndryshojnë emrat, por jo modeli.
Nga CEZ-i te inceneratorët. Nga PPP-të te kullat. Nga Porti i Durrësit te investitorët strategjikë. Nga ndërtimi i rrugëve të arta te shitja e pasurive natyrore kombëtare. Nga patronazhistët te rrjedhja e të dhënave personale. Nga dosjet e manipulimit zgjedhor te AKSHI dhe cenimi i sigurisë kombëtare.
Çdo vit ka pasur aferën e vet. Çdo aferë ka prodhuar një tjetër. Dhe çdo skandal mbulohet nga skandali pasardhës.
Ky është modeli i qeverisjes. Pushteti kontrollon njëkohësisht vendimmarrjen politike, administratën, planifikimin urban, lejet e ndërtimit, fondet publike dhe narrativën mediatike. Këtu transparenca nuk është rregulli. Ajo është përjashtimi.
Institucionet nuk veprojnë si mekanizma kontrolli. Institucionet janë mekanizma formalizimi të vendimeve të marra diku tjetër. Demokracia nuk matet nga numri i zgjedhjeve që zhvillohen, por nga aftësia e institucioneve për t’i vendosur kufij pushtetit.
Shteti i së drejtës nuk provohet duke ndëshkuar qytetarin e zakonshëm. Ai testohet duke hetuar pa frikë pushtetin.
Pyetja që shtrohet këtu nuk është sa skandale ka prodhuar kjo qeverisje. Pyetja është më e dramatike: si ka mundësi që një vend të prodhojë kaq shumë skandale, ndërsa përgjegjësia politike nuk ekziston?
Pikërisht këtu fillon kriza e vërtetë e republikës. Duke i parë gjërat më në thellësi, ajo që po ndodh sot në Shqipëri dhe Ballkanin Perëndimor nuk mund të lexohet thjesht dhe vetëm si një krizë klasike e korrupsionit apo e kapjes së institucioneve.
Studime të ndryshme e përshkruajnë këtë fazë si shfaqje të “autokracive digjitale”. Këtu kontrolli politik nuk ushtrohet më përmes censurës së hapur apo dhunës fizike, por përmes arkitekturës së informacionit.
Sot përdoret mbikëqyrja teknologjike, sistemet e kamerave inteligjente dhe inteligjenca artificiale. Rritja e kapaciteteve të përgjimit digjital, si dhe përdorimi i mjeteve të sofistikuara të manipulimit në rrjetet sociale, kanë krijuar një hapësirë publike ku informacioni është i bollshëm, ndërkohë e vërteta bëhet gjithnjë e më e vështirë për t’u filtruar.
Në këtë model, dezinformimi nuk është vetëm importi i jashtëm. Ai është edhe prodhim i brendshëm politik. Një produkt i lidhur me nevojën për të kontrolluar agjendën publike dhe për të zhvendosur vëmendjen nga konfliktet e brendshme të pushtetit.
Kjo është ajo që disa raporte ndërkombëtare e përshkruajnë si “zonë gri demokratike”. Një sistem ku zgjedhjet ekzistojnë, por infrastruktura digjitale dhe komunikative e shtetit dhe aktorëve politikë e bën ndryshimin real të pushtetit gjithnjë e më të vështirë.
Ironia është se sot edhe përballë një proteste masive, pushteti flet me gjuhën e përçarjes. Demokracia nuk funksionon duke i ndarë qytetarët në të mirë dhe të këqij sipas qëndrimit ndaj qeverisë. Demokracia funksionon kur ka qytetar aktiv dhe të përgjegjshëm. Pikërisht, krijimi i kësaj kulture qytetare demokratike duhet të jetë trashëgimia më domethënëse e Revolucionit Flamingo.
Demokracia funksionon kur pushteti dëgjon kritikën, pranon përgjegjësinë dhe u përgjigjet pyetjeve me institucione e transparencë, jo me etiketime. Zemërimi i qytetarëve nuk shuhet duke tjetërsuar emrin e kundërshtarit. Zemërimi shuhet vetëm duke trajtuar thelbin e arsyeve që e kanë prodhuar atë.
Shteti ka monopolin e përdorimit të forcës. Pikërisht për këtë arsye standardi që i kërkohet organeve të rendit dhe sigurisë është më i lartë. Demokracia nuk testohet kur gjithçka është e qetë. Demokracia testohet në kohë krize. Pikërisht atëherë shihet nëse shteti i zbaton ndaj vetes të njëjtat standarde që u kërkon qytetarëve.
Mandati elektoral është themeli i qeverisjes demokratike. Ai është fillimi nuk është fundi i demokracisë. Ndërmjet dy zgjedhjeve parlamentare ekzistojnë mekanizma të ndërmjetëm. Llogaridhënia, dialogu publik, përgjegjësia politike dhe protestat janë pjesë e këtyre mekanizmave demokratike.
Në demokraci ekziston gjithmonë një rrezik. Rreziku që qytetarët të mos e kuptojnë qeverinë, ose që qeveria të mos i kuptojë qytetarët. Ne kemi qindra mijëra njerëz që po protestojnë tashmë prej muajsh. Në tilla kushte një qeveri normale demokratike nuk pyet vetëm “pse protestojnë?”, “kush proteston?”, por “pse nuk kemi dëgjuar?”.
Çështja e narkotrafikut dhe rolit të institucioneve shqiptare nuk është më vetëm një problem kriminal. Ai është tashmë një problem i strategjik i sigurisë kombëtare amerikane.
Shqipëria po diskutohet në Kongresin e ShBA-së për rrezikun e madh që mbart korrupsioni dhe krimi i organizuar. Alarmi është ngritur, sepse dobësimi i institucioneve demokratike mund të cenoj një aleat të NATO-s.
Pushteti që shkëputet nga drejtësia dhe vetëpërmbajtja, mund të fitojë beteja, por do të humbasë historinë. Sot, Shqipëria gjendet në një udhëkryq historik. Kjo sfidë duhet kthyer në forcë. Në një mundësi të artë për konsolidimin e shtetit të së drejtës.
