Fjalim nga z. Bujar Osmani, ish Zevendës Kryeministri i Maqedonisë Veriore dhe ish-Kryesues i OSBE-së, dhënë në konferencën për drejtësinë tranzicionale “Urat e Kujtimit”, organizuar nga KIPRED dhe “Liria ka emër”
Si ish-Ministër i Punëve të Jashtme i Maqedonisë së Veriut dhe ish-Kryesues i OSBE-së, kam kaluar shumë vite duke u marrë me çështje që lidhen me konfliktin, paqen dhe pajtimin. Një mësim ka mbetur i pandryshueshëm gjatë gjithë kësaj përvoje: marrëveshjet e paqes mund ta ndalin dhunën, por ato nuk mund të krijojnë vetvetiu pajtim. Për këtë, shoqëritë kanë nevojë për besim. Kanë nevojë për llogaridhënie. Dhe kanë nevojë për sigurinë se drejtësia po ndiqet në mënyrë të drejtë dhe të ndershme.
Pikërisht për këtë arsye drejtësia tranzicionale ka rëndësi. Në thelbin e saj, drejtësia tranzicionale nuk ka të bëjë vetëm me gjykatat, prokurorët dhe verdiktet. Ajo ka të bëjë me mënyrën se si shoqëritë përballen me kapitujt e dhimbshëm të së kaluarës së tyre, ndërsa ndërtojnë një të ardhme paqësore. Ka të bëjë me njohjen e viktimave, vendosjen e llogaridhënies, ruajtjen e së vërtetës dhe krijimin e kushteve për paqe të qëndrueshme.
Ballkani e kupton këtë sfidë më mirë se shumica e rajoneve. Historia jonë na kujton se konfliktet rrallëherë fillojnë papritur. Para se të shfaqet dhuna, zakonisht zhduket besimi. Mospajtimet politike thellohen. Institucionet humbin besueshmërinë. Komunitetet ndahen. Dhe vetëm atëherë një krizë politike shndërrohet në krizë sigurie.
Prandaj puna për pajtim nuk fillon kur përfundon konflikti. Në shumë mënyra, pikërisht atëherë ajo fillon vërtet.
Dhe pikërisht në këtë kontekst, përvoja e Kosovës meriton vëmendje të veçantë.
Kur Kosova pranoi themelimin e Dhomave të Specializuara, ajo bëri diçka të pazakontë në historinë e drejtësisë tranzicionale. Ky nuk ishte një mekanizëm i imponuar pas një humbjeje ushtarake. Nuk ishte rezultat i një dorëzimi të negociuar. Kosova e pranoi atë vullnetarisht.
Institucionet e saj zgjodhën të vendosin besimin e tyre te drejtësia ndërkombëtare, sepse besonin se llogaridhënia e forcon legjitimitetin dhe nuk e dobëson atë. Ky ishte një akt i jashtëzakonshëm besimi. Pak shoqëri pas konfliktit kanë treguar një gatishmëri të tillë për ta vendosur veten vullnetarisht nën shqyrtim ndërkombëtar.
Natyrisht, një besim i tillë krijoi edhe pritshmëri. Pritshmërinë që drejtësia do të ishte e drejtë. Që faktet do të kishin rëndësi. Që konteksti do të kishte rëndësi. Dhe që çdo përfundim do të arrihej përmes një shqyrtimi të kujdesshëm të realitetit të plotë në të cilin ndodhën ngjarjet.
Këto pritshmëri nuk janë politike. Ato janë të pandashme nga vetë ideja e drejtësisë tranzicionale.
Sepse qëllimi i drejtësisë tranzicionale nuk është vetëm llogaridhënia. Është gjithashtu ruajtja e së vërtetës.
Llogaridhënia dhe e vërteta duhet ta përforcojnë njëra-tjetrën. Asnjëra nuk duhet të vijë në kurriz të tjetrës.
Çdo diskutim për pajtimin në Kosovë duhet të nisë nga një realitet i thjeshtë. Nuk mund të ketë pajtim të qëndrueshëm pa njohjen e vuajtjeve të përjetuara nga viktimat e regjimit të Millosheviqit. Nuk mund të ketë pajtim të qëndrueshëm pa llogaridhënie për krimet që janë kryer. Dhe nuk mund të ketë pajtim të qëndrueshëm pa respekt për rrethanat historike që përfundimisht çuan në ndërhyrjen ndërkombëtare.
Pranimi i këtyre realiteteve nuk e pengon pajtimin. Përkundrazi, e bën atë të mundur.
Megjithatë, sot përballemi me një sfidë tjetër. Jo vetëm me mohimin, por gjithnjë e më shumë me relativizimin. Me prirjen për t’i trajtuar faktet e vërtetuara si vetëm një interpretim ndër shumë të tjerë. Me tundimin për ta riformësuar historinë sipas nevojave politike të momentit.
Kjo është e rrezikshme. Sepse besimi në drejtësi varet nga besimi në fakte.
Njerëzit nuk presin që gjykatat të konfirmojnë narrativa politike. As nuk duhet ta bëjnë këtë. Por ata presin që çdo fakt relevant të dëgjohet, çdo rrethanë relevante të merret në konsideratë dhe çdo përfundim të arrihet në mënyrë të pavarur, të drejtë dhe gjithëpërfshirëse.
Kjo pritshmëri nuk është sfidë ndaj drejtësisë. Ajo është shprehje e besimit në drejtësi.
Dhe pikërisht sepse drejtësia ka rëndësi, faktet kanë rëndësi. Konteksti ka rëndësi. E vërteta historike ka rëndësi.
Më lejoni ta përmbyll me një mendim të fundit.
Pyetja me të cilën përballet rajoni ynë nuk është nëse historia do të vazhdojë të ndikojë mbi ne. Ajo do të ndikojë.
Pyetja e vërtetë është nëse do të kemi guximin dhe besimin për t’u përballur me të kaluarën me ndershmëri, ndërsa ndërtojmë së bashku të ardhmen. Nëse do ta ruajmë të vërtetën duke kërkuar drejtësi. Dhe nëse do të sigurohemi që kërkimi i llogaridhënies ta forcojë pajtimin, në vend që ta dobësojë atë.
E kaluara nuk mund të ndryshohet. Por mësimet që nxjerrim prej saj do ta formësojnë të ardhmen.
