Një paralajmërim nga Bashkimi Evropian, reagime të ashpra në Kosovë dhe polemika midis zyrtarëve në Tiranë dhe Beograd – ky është rezultati i njoftimit të Presidentit serb Aleksandar Vuçiq për të devijuar lumin Ibër.
Bashkimi Evropian ka paralajmëruar se deklaratat e zyrtarëve serbë nuk kontribuojnë në normalizimin e marrëdhënieve midis Serbisë dhe Kosovës, gjë që është një kusht që të dy vendet të përparojnë drejt anëtarësimit në BE.
“Deklaratat, përfshirë ato në lidhje me ndryshimet e mundshme në rrjedhat e lumenjve, si dhe veprimet që janë në kundërshtim me atë qëllim, duhet të shmangen”, tha ajo.
Duke komentuar njoftimet që vijnë nga Serbia, Departamenti i Shtetit tha se paqja dhe stabiliteti janë përparësi për Shtetet e Bashkuara në Ballkanin Perëndimor.
“Normalizimi i marrëdhënieve midis Serbisë dhe Kosovës është një pjesë e domosdoshme e këtij procesi”, tha një zëdhënës i Departamentit të Shtetit për Radion Evropa e Lirë.
Ridrejtimi i rrjedhës së lumit Ibër për të anashkaluar Kosovën do të rezultonte në ndërprerjen e rrjedhës së ujit në liqenin e Ujmanit, i cili është një burim i rëndësishëm i furnizimit me ujë për vendin.
“Nuk ka skenar në të cilin rubineti mund të mbyllet thjesht dhe menjëherë”, i thotë Radios Evropa e Lirë Alban Kuriqi, profesor i hidraulikës dhe burimeve ujore nga Kosova.
Për Dushan Janjiq nga Forumi joqeveritar për Marrëdhënie Etnike, një retorikë e tillë nga Vuçiçi është e rrezikshme, krijon një atmosferë të keqe dhe mund të ndikojë në pozicionin e serbëve në veri të Kosovës.
«Ai tani po e përdor atë për të zgjeruar disi sundimin e tij ose për të fituar diçka në zgjedhje, por rreziku është i madh. Të veprosh si një mantër ideologjike-propaganduese është e rrezikshme», vlerëson Janjiq.
Deklaratat e Vuçiqit për ndryshimin e rrjedhës së lumit Ibër vijnë në një kohë kur ai po përballet me kritika të shumta nga një pjesë e publikut vendas për shkak të vlerësimeve se nuk ka bërë mjaftueshëm për të mbrojtur pronën e serbëve në veri të Kosovës.
Më 21 korrik, autoritetet e Kosovës filluan prishjen e shtëpive të ndërtuara ilegalisht pranë Liqenit Ujmanit në veri të vendit, ku jeton shumica e popullsisë serbe.
Autoritetet në Prishtinë besojnë se kjo është një çështje shantazhi dhe kërcënimesh politike, gjë që Beogradi zyrtar e mohon.
Lumi Ibër, me gjatësi rreth 270 kilometra, buron në Mal të Zi, rrjedh nëpër Serbi, hyn në Kosovë për 82 kilometra dhe pastaj kthehet në Serbi.
Ai mbush liqenin Ujmanin i cili shtrihet në kufirin midis Kosovës dhe Serbisë. Dy të tretat e liqenit shtrihen brenda territorit të Kosovës.
Realitet apo demagogji politike?
Profesori i Hidraulikës dhe Burimeve Ujore në Universitetin e Biznesit dhe Teknologjisë (UBT) në Kosovë, Alban Kuriqi, beson se mohimi i ujit për Ujmanin duhet të shihet kryesisht si një vendim politik.
Ai shpjegon se një projekt i tillë do të ishte jashtëzakonisht i vështirë nga ana teknike dhe financiare.
“Megjithatë, nga një perspektivë inxhinierike afatgjatë, devijimi i pjesshëm ose nxjerrja e konsiderueshme e ujit në rrjedhën e sipërme është teknikisht e mundur dhe për këtë arsye nuk duhet përjashtuar plotësisht (si e pamundur)”, thotë ai.
Por për këtë, thotë ai, do të nevojitej një infrastrukturë e madhe hidroteknike.
Kjo, vëren ai, do të kërkonte ndërtimin e një dige për të devijuar ujin, të objekteve të marrjes së ujit, të një kanali të madh, tubacioni ose tuneli për të transportuar ujin në një pellg tjetër ose në një rezervuar tjetër.
“Nëse transporti me anë të gravitetit nuk do të ishte i mundur, do të kërkohej një infrastrukturë e konsiderueshme pompimi, si dhe energjia për ta operuar atë.
“Një projekt i tillë do të kërkonte kërkime të hollësishme topografike, gjeologjike, hidrologjike dhe ekologjike, burime të konsiderueshme financiare dhe shumë kohë për ndërtim”, thotë Kuriqi.
Cilat do të ishin pasojat?
Uji nga liqeni i Ujmanit ushqen sistemin Ibër-Lepenc, i cili furnizon bimët industriale dhe mundëson ujitjen e zonave bujqësore.
Nga atje, furnizon disa qytete në Kosovë, përdoret gjithashtu për nevojat e hidrocentralit të Ujmanit, ndërsa Korporata Energjetike e Kosovës e përdor atë për ftohjen e termocentraleve të saj.
“Ujmani varet kryesisht nga kjo rrjedhë hyrëse. Vlerësimet e Bankës Botërore tregojnë se pothuajse i gjithë uji që sjell Ibri në Ujman vjen nga Mali i Zi dhe Serbia”, thekson Kuriqi.
“Prurja mesatare afatgjatë në rezervuar vlerësohet në afërsisht 11 metra kub në sekondë, megjithëse ndryshon ndjeshëm midis viteve të lagështa dhe të thata, si dhe midis stinëve të ndryshme”, shton ai.
Kuriqi shpjegon se rezervuari i liqenit ka kapacitet të konsiderueshëm për ruajtjen e ujit dhe se zvogëlimi i prurjes nuk do të thotë që Kosova papritmas do të mbetet pa furnizim me ujë.
Megjithatë, ai thekson se një ulje e zgjatur dhe e ndjeshme e flukseve hyrëse do të kishte pasoja serioze për Kosovën.
“Kjo do të zvogëlonte prodhimin e energjisë hidroelektrike dhe me kalimin e kohës do të kërkonte vendime gjithnjë e më të vështira mbi ndarjen e ujit midis furnizimit me ujë të popullsisë, prodhimit të energjisë elektrike, industrisë, bujqësisë dhe sigurimit të rrjedhës ekologjike.”
“Prandaj, pasojat do të varen kryesisht nga shkalla dhe kohëzgjatja e reduktimit të prurjeve, si dhe nga niveli i ujit në rezervuar në kohën kur filloi një reduktim i tillë”, thotë ai.
Një nga instrumentet kryesore globale që rregullon çështjet ndërkufitare të ujërave është Konventa e Kombeve të Bashkuara e vitit 1997 mbi Përdorimet Jo-Lundruese të Rrjedhave Ndërkombëtare të Ujit.
Serbia është nënshkruese e kësaj konvente. Kosova jo, sepse nuk është anëtare e OKB-së.
Ky dokument, ndër të tjera, përcakton parimin e përdorimit të drejtë dhe të arsyeshëm të ujërave ndërkufitare dhe detyrimin për të mos u shkaktuar dëme të konsiderueshme shteteve të tjera.
Debati ministror në mediat sociale
Ideja e devijimit të rrjedhës së lumit Ibër shkaktoi një diskutim midis ministrave të jashtëm të Shqipërisë dhe Serbisë në rrjetin social X.
Ministri i Shqipërisë për Evropën dhe Punët e Jashtme, Ferit Hoxha, theksoi se uji nuk mund të përdoret si instrument presioni politik ose si mjet për të ndëshkuar një vend ose popullsi tjetër.
Ai theksoi se “Shqipëria mbështet fuqimisht të drejtën e Kosovës për siguri, zhvillim të qëndrueshëm dhe mbrojtje të burimeve të saj ujore”.
Ministri i Jashtëm serb, Marko Gjuriq, reagoi ndaj këtij njoftimi, duke deklaruar se Serbia do të vendosë vetë se si do t’i menaxhojë burimet e saj natyrore.
“Vendimi i Tiranës për të ndërhyrë në këtë çështje, duke injoruar presionin sistematik mbi popullsinë serbe dhe sulmet ndaj pronës serbe, ngre në mënyrë të pashmangshme pyetje rreth motiveve politike që fshihen pas ndërhyrjes së saj”, shkroi Gjuriq.
Kryeministri shqiptar Edi Rama foli gjithashtu për gjithçka, duke i përshkruar qëndrimet e Beogradit si “folklor politik”.
“Lumi Ibër, i pavetëdijshëm për të gjitha kartografitë tona historike, do të vazhdojë të rrjedhë në përputhje me gjeografinë, jo me folklorin”, përfundoi Rama.
Kërcënime dhe presion politik?
Për autoritetet në Kosovë, ideja e devijimit të Ibrit është “absurde”, “kërcënuese” dhe “shoviniste”.
“Hidrosistemi Ibër-Lepenc dhe liqeni i Ujmanit janë pjesë e një sistemi jetësor për furnizimin me ujë, energjinë, bujqësinë dhe jetën e qindra mijëra qytetarëve të Kosovës”, paralajmëroi Presidentja në detyrë e Kosovës, Albulena Haxhiu.
Më parë, Ministrja në detyrë e Mjedisit dhe Planifikimit Hapësinor në Qeverinë e Kosovës, Fitore Pacoli (Pacolli), e vlerësoi deklaratën e Vuçiçit për ndryshimin e rrjedhës së lumit Ibër si “shqetësuese”.
“Burimet ujore nuk mund të përdoren si instrument kërcënimi, presioni apo destabilizimi të një shteti tjetër”, tha Pacolli.
Vuçiq nga ana tjetër, pretendon se duke lançuar këtë ide, ai nuk po kërcënon askënd, por përkundrazi “zgjidh problemet e rrjedhave ujore në territorin e Republikës së Serbisë”.
“Meqenëse ata tashmë po e keqtrajtojnë kaq shumë popullin tonë, le të shohim – kemi arsye të ndryshme për ndryshimin e rrjedhës së ujit të Ibrit, kështu që do të shohim se çfarë do të bëjnë shqiptarët dhe si do të sillen”, tha ai.
Dušan Janjiq kujton se diçka e tillë nuk do të kishte pasoja vetëm për shqiptarët.
«Si mund t’ia shpjegoj atij (Vuçiqit) se ka edhe serbë në veri të Kosovës», thotë Janjiq me shaka.
Liqeni i Ujmanit ndodhet në komunën e Zubin Potokut në veri të Kosovës me popullsi shumicë serbe, dhe një pjesë më e vogël i përket komunës së Tutinit në Serbi.
Ideja ekzistonte edhe më parë
Ideja e devijimit të rrjedhës së lumit Ibër nuk është e re.
Në dhjetor 2024, pas një shpërthimi që dëmtoi kanalin Ibër-Lepenc në Zubin Potok, Vuçiq tha se që nga viti 1985 ka ekzistuar një ide për të ndryshuar rrjedhën e lumit për nevojat e popullsisë në Serbi.
Ai deklaroi në atë kohë se ishte kundër një ideje të tillë, duke theksuar se nuk donte që “natyra të përdoret për qëllime politike”.
Dušan Janjić thotë se në mesin e viteve 1980, Akademia Serbe e Shkencave dhe Arteve shqyrtoi mundësinë e ndryshimit të rrjedhës së lumit Ibër, por ideja përfundimisht u braktis.
“Pra, kjo në vetvete nuk është asgjë e re, ekzistojnë këto lloj projektesh dhe ato bien nën atë që quhet gjeopolitikë. Sidomos me këto lloje ideologjish nacionaliste, ku ke një udhëheqës që mendon se mund ta ndryshojë të gjithë botën”, tha Janjić.
“Kjo është ëndrra e tij (e Vuçiqit) – që kur të ketë pushtet, të mund ta ndryshojë rrjedhën e lumit dhe lëvizjen e tokës”, shton ai.
Po në lidhje me ‘modelin kolumbian’ për Ujmanin?
Në vitin 2020, Kosova dhe Serbia nënshkruan Marrëveshjen e Uashingtonit për normalizimin ekonomik të marrëdhënieve midis dy palëve në prani të Donald (Trump) Trump.
Një nga pikat e asaj Marrëveshjeje i referohej edhe Liqenit të Ujmanit.
Në vitin 2021, SHBA-të i paraqitën një studim fizibiliteti Kosovës dhe Serbisë mbi menaxhimin e përbashkët të liqent të Ujmanit, të modeluar sipas zgjidhjes së arritur në lidhje me Digën e Lumit Kolumbia në bregdetin e Paqësorit të SHBA-së dhe Kanadasë.
Traktati i Lumit Kolumbia u arrit në vitin 1961 dhe sipas këtij traktati u ndërtuan katër diga: tre në Kanada dhe një në shtetin amerikan të Montanës.
Ndër të tjera, propozoi formimin e një komisioni për lumin Ibër që do të lehtësonte diskutimin midis palëve mbi opsionet e menaxhimit të burimeve ujore.
Megjithatë, deri më sot kjo ka mbetur vetëm një propozim.
Departamenti Amerikan i Shtetit, deri në publikimin e tekstit, nuk u ishte përgjigjur pyetjeve të Radios Evropa e Lirë në lidhje me atë që po ndodhte me planin dhe nëse ai ishte ende aktual.
