Pjesëmarrja e ulët e grave në tregun e punës në Kosovë vazhdon të mbetet një nga ngulfatjet kryesore të zhvillimit socio-ekonomik të vendit. Ndonëse korniza ligjore deklarative promovon barazi, në praktikë mungesa e infrastrukturës thelbësore të kujdesit shoqëror — si çerdhet për fëmijë dhe qendrat për të moshuarit — po i detyrohet gratë të mbajnë barrën e rëndë të punës së papaguar, duke ua prerë çdo mundësi për qasje në punësim formal.

Këto janë përfundimet alarmante që ngre raporti më i ri i Institutit GAP, i titulluar “Institucionet e kujdesit në Kosovë: Kapacitetet dhe shpërndarja gjeografike në kontekstin e punësimit të grave”.

Pabarazia urbane-rurale: Vetëm 26% e fëmijëve të përfshirë në edukimin e hershëm

Sipas të dhënave të analizuara në raport, rreth 74% e grave në moshë pune në Kosovë ishin ekonomikisht joaktive përgjatë vitit 2024. Ky tregues i zymtë lidhet ngushtë me mungesën e shërbimeve të përballueshme të kujdesit për fëmijët.

Në shkallë vendi figurojnë të regjistruara 278 institucione parashkollore, por rreth 81% e tyre janë të përqendruara ekskluzivisht në zonat urbane, duke lënë familjet rurale në një izolim total institucional.

• Përfshirja minimale: Vetëm 26% e fëmijëve të moshës 0 deri nën 6 vjeç ndjekin edukimin parashkollor dhe parafillor, ndërsa për grupmoshën 0–4 vjeç ky regjistrim zbret në vetëm 13%.

• Gjeografia e pabarazisë: Prishtina udhëheq me 41% të përfshirjes së fëmijëve dhe me raportin më të lartë prej 5.2 institucioneve për 1,000 fëmijë. Në krahun e kundërt, komuna si Dragashi (11%) dhe Obiliqi (15%) shënojnë shifrat më të ulëta në vend.

• Krahasimi rajonal: Me një shkallë pjesëmarrjeje prej 37.8% për fëmijët mbi 3 vjeç, Kosova renditet e treta nga fundi në Evropë, shumë larg Shqipërisë (82.9%) dhe mesatares së Bashkimit Evropian prej 91.8%.

Boshllëku institucional: Qytetet e mëdha pa asnjë qendër publike për të moshuarit

Përtej kujdesit për fëmijët, barra e të moshuarit rëndon po aq rëndë mbi supet e familjeve. Me një popullsi prej rreth 177,915 individësh mbi moshën 65-vjeçare (11% e popullsisë), vendi færballëzohet me një mungesë drastike të strukturave mbështetëse.

Analiza e GAP-it zbulon se në 27 komunat e përfshira në hulumtim funksionojnë vetëm 15 institucione publike dhe me bazë në komunitet (8 shtëpi rezidenciale dhe 7 qendra për qëndrim ditor).

• Qendra të rëndësishme rajonale si Peja, Gjakova, Mitrovica e Jugut, Podujeva dhe Vushtrria nuk kanë asnjë qendër publike për kujdesin ndaj të moshuarve.

• Në mungesë të alternativave institucionale, kjo përgjegjësi transformohet në punë të papaguar shtëpiake, e cila kufizon drejtpërdrejtë lirinë e lëvizjes dhe karrierën e grave.

Çerdhet si motor i punësimit të grave

Gjetjet e raportit dëshmojnë se ekziston një lidhje e qartë statistikore mes pranisë së çerdheve dhe treguesve të tregut të punës. Komunat me më shumë institucione parashkollore për kokë fëmije regjistrojnë shkallë më të ulëta të papunësisë dhe joaktivitetit tek gratë.

Puna e papaguar e kujdesit në Kosovë llogaritet të ketë një vlerë kolosale prej 2.8 miliardë eurosh në vit (rreth 33% e BPV-së), ku gratë shpenzojnë mesatarisht 6 orë në ditë në punë shtëpiake të papaguara – rreth 44% më shumë se burrat. Ndërkaq, vlerësimet e Fondit Monetar Ndërkombëtar (FMN) tregojnë se barazimi i pjesëmarrjes së grave në tregun e punës me mesataren e Ballkanit Perëndimor do të rriste Bruto Produktin Vendor (BPV) për rreth 23%.

Çfarë sugjeron Instituti GAP?

Për t’i dhënë fund këtij ngërçi strukturor, Instituti GAP kërkon një kthesë strategjike, duke e trajtuar kujdesin shoqëror jo si ndihmë sociale, por si investim ekonomik:

1. Investime të targetuara në zona rurale: Komunat me më pak se një çerdhe për 1,000 fëmijë — si Vitia, Podujeva, Deçani, Kamenica, Skenderaj, Dragashi, Malisheva, Kaçaniku dhe Klina — duhet t’i japin prioritet absolut ndërtimit ose përshtatjes së objekteve shkollore ekzistuese.

2. Hapja e qendrave ditore për të moshuarit: Komunat pa asnjë qendër publike (Peja, Gjakova, Mitrovica e Jugut, Podujeva, Vushtrria) duhet të ndërhyjnë urgjentisht për të lehtësuar barrën e familjeve.

3. Reforma e kritereve të pranimit: Të rishikohen rregullat komunale që penalizojnë fëmijët e prindërve me kushte të caktuara pune, duke u dhënë përparësi nënave që kërkojnë të futen për herë të parë në tregun e punës.

4. Subvencionimi qendror: Qeveria duhet të ndërhyjë me politika fiskale dhe subvencionim të transportit rural dhe shërbimeve parashkollore, si parakusht për zhvillimin e qëndrueshëm ekonomik të vendit. /Telegrafi/