Dritarja për sigurinë energjetike të Kosovës është e hapur tani

Dritarja për sigurinë energjetike të Kosovës është e hapur tani

Dritarja për sigurinë energjetike të Kosovës është e hapur tani

Nga James Frinzi

Vlora mund ta ulë faturën. Kapaciteti i garantuar mund t’i mbajë dritat ndezur. DFC dhe EXIM mund t’i bëjnë të dyja pa rishkruar sovranitetin e Kosovës – nëse dosja hapet derisa shifrat dhe politika janë ende në përputhje.

Sponsor 3M Express

Kam filluar ta dua Kosovën. Vendi është i bukur, njerëzit janë të drejtpërdrejtë dhe mikpritja nuk është e shtirur. Shumë prej tyre, ashtu si edhe shumë pjesëtarë të diasporës më të gjerë shqiptare, jetojnë në Teksas – i njëjti vend nga vij unë. Kjo lidhje personale është arsyeja pse problemi energjetik nuk më duket më si një çështje e largët, e trajtuar vetëm në raporte. Është gjithashtu arsyeja pse aleanca ka rëndësi konkrete. Kosova dhe shqiptarët etnikë renditen ndër partnerët më të fortë të Shteteve të Bashkuara në Evropë. Opinioni publik ka mbetur vazhdimisht proamerikan. Bashkëpunimi në fushën e sigurisë ka qenë i besueshëm. Shtetet e Bashkuara e kanë trajtuar pavarësinë e Kosovës si një fakt që duhet mbështetur, e jo si një mjet negocimi. Kjo marrëdhënie është reale. Testi është nëse ajo do të shfrytëzohet për ta mbajtur Kosovën sovrane dhe financiarisht të qëndrueshme, apo nëse fatura e importit do të vazhdojë të rritet, ndërkohë që të gjithë presin një hartë afatgjatë më të përsosur.

Humbjet janë të matshme. Që nga viti 2021, kostoja kumulative e importeve të energjisë elektrike tashmë ka tejkaluar një miliard euro. Vetëm viti 2025 kushtoi rreth 259 milionë euro. Dhjetë muajt e parë të vitit 2026 shtuan edhe 205 milionë euro të tjera. Termocentralet Kosova A dhe Kosova B janë centrale të vjetruara me linjit, të cilave u është kërkuar të përballojnë më shumë sesa janë projektuar fillimisht. Çdo orë që ato nuk mund të funksionojnë është një orë gjatë së cilës energjia blihet në tregun rajonal, me çmimin që përcakton tregu atë ditë. Për këto fatura nuk ka buton pauze. Pritja për një zgjidhje të përsosur nuk e ndal transferimin e parave jashtë vendit.

Lehtësimi më i shpejtë dhe praktik është energjia elektrike që tashmë mund të qarkullojë. Interkoneksioni 400 kV ndërmjet Shqipërisë dhe Kosovës ekziston. Nëse mund të aranzhohen gjenerimi dhe kontratat tregtare në Vlorë me kushte më të favorshme sesa ato të tregut të hapur, energjia mund të rrjedhë drejt veriut pa ndërtuar një gazsjellës të ri brenda Kosovës. Kjo nuk është një arkitekturë e përhershme. Është një mënyrë për ta ulur faturën në periudhën afatshkurtër, ndërkohë që termocentralet ekzistuese bëhen më të besueshme. Kosova B2 tashmë ka përfituar rritje të kapacitetit dhe efikasitetit nga punimet e fundit. I njëjti program po vazhdon në B1, përfshirë përmirësimet mjedisore. Këto nuk janë projekte spektakolare, por mundësojnë më shumë orë pune për njësitë që tashmë janë paguar. Sistemet e baterive të Korporatës së Sfidave të Mijëvjeçarit (MCC) – rreth 340 MWh në lokacionet në Istog dhe Ferizaj, të cilat synohet të hyjnë në funksion rreth vitit 2029 – shtojnë fleksibilitet dhe ndihmojnë në menaxhimin e disbalancave. Ato nuk prodhojnë megavatët që mungojnë. Ato mundësojnë shfrytëzim më të mirë të asaj që ka sistemi.

Kapaciteti i garantuar është ai që e shndërron lehtësimin e përkohshëm në stabilitet. Gazsjellësi Greqi–Maqedoni e Veriut synohet të përfundojë rreth mesit të vitit 2027. Zgjatja e këtij korridori deri në Kosovë dhe ndërtimi i një numri të kufizuar termocentralesh me gaz, nën kontrollin e Kosovës, do të siguronte energji të dispeçueshme, e cila nuk varet nga ankandi i ardhshëm i burimeve të ripërtëritshme apo nga viti i ardhshëm me thatësirë. Ekspozimi ndaj çmimeve të karburantit nuk zhduket; prandaj këto termocentrale duhet të jenë selektive dhe jo një zëvendësim i përgjithshëm i flotës së termocentraleve me linjit. Ato ofrojnë shtresën e kapacitetit që mund të aktivizohet kur është e nevojshme. Gazifikimi i linjitit nuk është alternativa më e shpejtë vendore. Uji tashmë është një kufizim real në rajon. Kostoja kapitale, afati i ndërtimit dhe mbetjet mjedisore të lëna nga ish-uzina Lurgi pranë Obiliqit e bëjnë gazifikimin një mënyrë të dobët për të ulur faturat gjatë kësaj dekade. Termocentralet me gaz, të furnizuara përmes një gazsjellësi rajonal, kërkojnë më shumë kohë sesa furnizimi me energji elektrike nga Vlora, por më pak kohë sesa një program i plotë vendor i gazifikimit. Ky është kompromisi praktik që ndërton stabilitet pa përsëritur problemet e së kaluarës me ujin dhe kostot.

Burimet e ripërtëritshme e ulin vëllimin e energjisë së nevojshme. Ankandet e fundit kanë rezultuar me çmime për energjinë diellore afër 49 eurove për megavat-orë dhe për energjinë e erës afër 76 eurove. Këto çmime janë konkurruese pasi centralet të ndërtohen dhe të hyjnë në funksion. Ato i ulin importet gjatë orëve kur prodhojnë energji, gjë që është e dobishme. Por ato nuk sigurojnë energji të garantuar brenda afateve kohore të faturës aktuale dhe nuk e eliminojnë nevojën për diçka që mund të funksionojë kur era nuk fryn dhe dielli perëndon. Edhe nëse përfundimisht ekonomia e tyre duket e favorshme, afati i realizimit nuk përputhet me problemin që tashmë është i madh. Trajtimi i tyre si zgjidhja kryesore për kostot e këtij dimri apo të vitit të ardhshëm është një gabim në kategorizim. Ato i përkasin përzierjes energjetike si burime që ulin vëllimin e energjisë së nevojshme dhe si kontribuese afatgjata. Ato nuk janë zëvendësim për kapacitetin që mund të aktivizohet sipas nevojës.

Pikërisht këtu aleanca bëhet konkrete dhe ku DFC dhe EXIM shërbejnë si kanali praktik. Korporata Amerikane e Financave për Zhvillim Ndërkombëtar (DFC) është e strukturuar për të nxitur investimet private në vendet partnere përmes kredive, investimeve në kapital, garancive dhe sigurimit ndaj rrezikut politik. Ajo pret që projektet të jenë komercialisht të qëndrueshme dhe të gjenerojnë kthime që i kthehen Thesarit të SHBA-së. Banka e Eksport-Importit e Shteteve të Bashkuara (EXIM) financon eksportet amerikane të pajisjeve, inxhinierisë dhe shërbimeve përkatëse, kur tregjet private nuk janë të gatshme ta përballojnë të gjithë rrezikun. Të dyja institucionet ekzistojnë pikërisht për projekte që avancojnë interesat tregtare amerikane, duke mbështetur njëkohësisht prioritetet e vetë vendit pritës – infrastruktura energjetike që siguron furnizimin për një aleat të afërt dhe krijon një treg të qëndrueshëm për LNG-në ose turbinat amerikane, përputhet me këtë model.

Për Kosovën, përfitimi është qasja në kapital dhe teknologji për kapacitet të përzgjedhur të garantuar, pa kushtet më të rënda të politikave që shoqërojnë grantet e drejtpërdrejta. Një termocentral me gaz i strukturuar në baza komerciale, ose objektet mbështetëse që i mundësojnë Kosovës të pranojë gazin që vjen përmes korridorit të Maqedonisë së Veriut, mund të financohet nëse ekziston një strukturë e qartë e blerjes së energjisë dhe një rrugë e përcaktuar e të hyrave. Kosova i ruan vendimet për strukturën e pronësisë, zgjedhjen e teknologjisë, kushtet e blerjes së energjisë dhe madhësinë e pjesës së sistemit që dëshiron të ndërtojë. Shtetet e Bashkuara fitojnë një marrëdhënie tregtare afatgjatë: mundësi për blerje të LNG-së, shitje të pajisjeve dhe tregti të vazhdueshme me një partner të besueshëm. Kjo është e ndërsjellë. Ajo gjithashtu e thellon aleancën në një mënyrë që ndihma e drejtpërdrejtë nuk e bën. Aktivitetet rajonale tashmë e tregojnë këtë model – marrëveshjet afatgjata të furnizimit me LNG amerikane që përfshijnë Shqipërinë, puna aktive në Korridorin Vertikal dhe diskutimet për infrastrukturën përkatëse në Greqi dhe në Ballkanin më të gjerë. DFC dhe EXIM kanë qenë pjesë e këtyre diskutimeve në vende të tjera; të njëjtat instrumente mund të zbatohen edhe këtu, sapo Kosova të paraqesë një projekt të financueshëm.

Marrëveshja ekzistuese e MCC-së tashmë përfshin një komponent të quajtur American Catalyst Facility, i projektuar shprehimisht për të mobilizuar DFC-në në investime private plotësuese në sektorin e energjisë. Bateritë në kuadër të kësaj marrëveshjeje trajtojnë çështjen e fleksibilitetit. DFC dhe EXIM janë kanali për shtresën e ardhshme – prodhimin e energjisë së dispeçueshme dhe infrastrukturën që e mbështet atë. Ato janë instrumente investimi dhe financimi të eksporteve, jo programe qeverisjeje. Sovraniteti mbetet në Prishtinë, sepse qeveria e vendit pritës vendos nëse do t’i kërkojë ato, me çfarë kushtesh dhe për cilat projekte. Aktivitetet më të vogla të mëparshme të DFC-së në Kosovë (garancitë kreditore që mbështesin huadhënien vendore për efikasitet energjetik dhe burime të vogla të ripërtëritshme) tregojnë se këto institucione mund të operojnë në Kosovë. Projektet më të mëdha të kapacitetit të garantuar thjesht kërkojnë një strukturim komercial që i bën ato të pranueshme për financim.

Koha mbetet pjesë e vlerës së këtij kanali. Administrata aktuale amerikane ka treguar interes të qartë për zgjerimin e korridoreve të LNG-së dhe lidhjeve tregtare në sektorin e energjisë. Këto rrugë dhe ky vullnet janë aktivë tani. Kosovës nuk i duhet të marrë një vendim përfundimtar investimi nesër. Por ajo duhet ta hapë dhe ta çojë përpara këtë çështje – të identifikojë strukturat e mundshme të blerjes së energjisë, të kërkojë angazhimin e DFC-së dhe EXIM-it dhe të nisë bisedimet komerciale – derisa dritarja të jetë ende e hapur. Pritja nuk e ul faturën e importeve që po paguhet tashmë dhe as nuk e përmirëson besueshmërinë e termocentraleve ekzistuese. Kombinimi i kostove të larta vendore dhe orientimit tregtar amerikan drejt eksporteve të LNG-së nuk do të mbetet i pandryshuar. Angazhimi me këto institucione përpara se administrata aktuale të largohet nga detyra është shfrytëzimi praktik i aleancës: ai rrit mundësinë që kapitali dhe alternativat e furnizimit të jenë në dispozicion kur Kosova të jetë e gatshme të vendosë, në vend që më vonë të zbulojë se kushtet e favorshme kanë ndryshuar.

Asnjëra nga këto nuk kërkon që Kosova të heqë dorë nga zgjedhjet e saj. Një aleat të ndihmon të mbetesh i pavarur; ai nuk ta projekton sistemin energjetik. Rruga praktike është e qartë: të shfrytëzohet linja që tashmë ekziston për ta ulur faturën, të mbahen termocentralet ekzistuese në funksion për më shumë orë përmes rehabilitimeve që tashmë janë duke u zhvilluar, të trajtohen bateritë dhe burimet e ripërtëritshme si plotësuese të dobishme dhe jo si zgjidhja kryesore, si dhe të hapet biseda e strukturuar për kapacitet të përzgjedhur të garantuar – termocentrale me gaz të furnizuara përmes korridorit të Maqedonisë së Veriut, të financuara dhe të pajisura përmes DFC-së dhe EXIM-it – derisa shifrat dhe politika janë ende në përputhje. Sovraniteti ruhet duke vendosur vetë për përzierjen energjetike. Miqësia dëshmohet duke ofruar kapitalin dhe tregun pa ndërhyrë në vendimmarrje. Dritarja është e hapur. Fatura nuk po pret.

Lexo edhe

Fadil Fazliu dënohet me 12 muaj, por lirohet nga Specialja pasi që e ka shlyer dënimin

Fadil Fazliu dënohet me 12 muaj, por lirohet nga Specialja pasi që e ka shlyer dënimin

Hakeri shqiptar që publikoi 90 video të GTA VI pranon fajësinë për akuzat

Hakeri shqiptar që publikoi 90 video të GTA VI pranon fajësinë për akuzat

Thaçi tundi kokën dhe buzëqeshi pas dëgjoi aktgjykimin në Hagë

Thaçi tundi kokën dhe buzëqeshi pas dëgjoi aktgjykimin në Hagë