Borxhi publik i Maqedonisë është rritur gradualisht për dekada, por dinamika nuk ka qenë e njëjtë në të gjitha periudhat. Analiza e Institutit për Analiza dhe Politika Ekonomike “Finance Think” tregon se si ka ndryshuar niveli i borxhit gjatë qeverive të ndryshme dhe në mandatet e kujt është regjistruar rritja më e madhe e borxhit.
Maqedonia, si shtet i pavarur, e nisi rrugëtimin e saj me detyrime të konsiderueshme financiare. Në momentin e pavarësimit, vendi kishte rreth 850 milionë dollarë detyrime të drejtpërdrejta dhe të lidhura me borxhin e jashtëm, ndërsa mori përsipër edhe një pjesë të borxhit të pandarë të ish-RSFJ-së. Më vonë, sipas vlerësimeve të Fondit Monetar Ndërkombëtar (FMN), borxhi i jashtëm afatmesëm dhe afatgjatë në fund të vitit 1994 arrinte në rreth 936 milionë dollarë.
Të dhënat e përfshira në analizën e “Finance Think” fillojnë nga viti 1999, kur borxhi i shtetit ishte pak më shumë se 1,2 miliardë euro. Në atë periudhë kryeministër ishte Ljubço Georgievski, qeveria e të cilit qëndroi në pushtet deri në vitin 2002. Gjatë mandatit të tij, borxhi u rrit për më shumë se 560 milionë euro.
Kjo periudhë u shënua edhe nga konflikti i armatosur i vitit 2001, i cili pati pasoja serioze për financat publike. Sipas të dhënave të atëhershme të FMN-së, Produkti i Brendshëm Bruto real u ul me 4,5 për qind, ndërsa shpenzimet shtesë të sigurisë arritën në rreth 6,7 për qind të PBB-së. Rritja e shpenzimeve rëndoi më tej buxhetin dhe kontribuoi në rritjen e borxhit.
Periudha pasuese paraqet një pamje tjetër. Gjatë qeverisë së Branko Cërvenkovskit, borxhi u ul për rreth 107 milionë euro, ndërsa pjesëmarrja e tij në PBB u ul me 5,5 pikë përqindjeje.
Gjatë mandatit të Vllado Buçkovskit, borxhi u rrit përsëri, por në mënyrë relativisht të moderuar. Borxhi i përgjithshëm u rrit për rreth 96 milionë euro, ndërsa pjesëmarrja e tij në PBB u ul edhe më tej, me 4,4 pikë përqindjeje.
Në këtë periudhë, Maqedonia ndërmori edhe një hap të rëndësishëm në tregjet financiare ndërkombëtare. Në dhjetor të vitit 2005 u emetua eurobonoja e parë në vlerë prej 150 milionë eurosh. Megjithatë, këto mjete nuk u përdorën për borxh të ri për nevoja të atëhershme, por për shlyerjen dhe rifinancimin e detyrimeve ekzistuese ndaj Klubit të Londrës të kreditorëve. Sipas raportit të atëhershëm të Bankës Evropiane për Rindërtim dhe Zhvillim, me këto mjete u shlye një borxh prej rreth 221 milionë dollarësh.
Rritja më e madhe e borxhit – gjatë qeverisjes së Gruevskit
Rritja më e madhe absolute e borxhit në periudhën e analizuar është regjistruar gjatë qeverisjes shumëvjeçare të Nikolla Gruevskit.
Ai ishte kryeministër nga viti 2006 deri në vitin 2017 dhe gjatë kësaj periudhe, sipas përllogaritjeve të “Finance Think”, është akumuluar rreth 2,2 miliardë euro borxh i ri shtetëror.
Nëse kësaj i shtohet edhe borxhi i garantuar prej rreth 681 milionë eurosh, rritja e përgjithshme e detyrimeve arrin në afërsisht 2,9 miliardë euro.
Pikërisht për këtë shumë, periudha e Gruevskit veçohet si ajo me rritjen më të madhe të borxhit në vlerë absolute në kuadër të analizës.
Në vitet që pasuan, huamarrja vazhdoi me ritëm të konsiderueshëm. Gjatë qeverisë së Zoran Zaevit, sipas “Finance Think”, borxhi shtetëror u rrit për pothuajse 2,2 miliardë euro, ndërsa borxhi i garantuar u rrit për 185 milionë euro të tjera. Rritja e përgjithshme ishte rreth 2,4 miliardë euro.
Gjatë së njëjtës periudhë, pjesëmarrja e borxhit në PBB u rrit me 13 pikë përqindjeje. Një pjesë e kësaj dinamike lidhet me kushtet jashtëzakonisht të vështira ekonomike të shkaktuara nga pandemia e koronavirusit, e cila solli një goditje të madhe fiskale dhe rriti nevojat për financim shtetëror.
Gjatë mandatit të Dimitar Kovaçevskit, borxhi vazhdoi të rritej. “Finance Think” llogarit se gjatë kësaj periudhe borxhi u rrit për rreth 1,7 miliardë euro. Nga kjo shumë, rreth 1,5 miliardë euro i referohen borxhit shtetëror, ndërsa rreth 159 milionë euro borxhit të garantuar.
Analiza përfshin edhe periudhën e kryeministrit aktual, Hristijan Mickoski. Deri në fund të tremujorit të dytë të këtij viti, përkatësisht deri në fund të qershorit, borxhi shtesë shtetëror arrinte në pothuajse 1,8 miliardë euro.
Borxhi i garantuar gjatë së njëjtës periudhë është rritur për rreth 75 milionë euro, duke e çuar rritjen e përgjithshme në afërsisht 1,9 miliardë euro.
Sipas të dhënave më të fundit të përfshira në analizë, në fund të qershorit të këtij viti borxhi i përgjithshëm i shtetit dhe sektorit publik arriti në 10,726 miliardë euro. Kjo përfaqëson 58,8 për qind të PBB-së.
Shifrat tregojnë se huamarrja ka qenë e pranishme pothuajse në të gjitha periudhat, por me intensitet dukshëm të ndryshëm. Në vlerë absolute, rritja më e madhe e borxhit shtetëror dhe të garantuar është regjistruar gjatë qeverisjes së Nikolla Gruevskit, me rreth 2,9 miliardë euro.
Shuma të larta vërehen edhe gjatë periudhës së Zoran Zaevit dhe gjatë qeverisë aktuale, por gjatë krahasimit duhet të merren parasysh kohëzgjatja e ndryshme e mandateve, kushtet ekonomike, pandemia, lëvizja e PBB-së dhe mënyra se si janë financuar nevojat shtetërore.
Prandaj, vetëm shuma e borxhit të krijuar nuk e jep pamjen e plotë për qëndrueshmërinë e financave publike. Përveç shumës absolute, rëndësi ka edhe niveli i borxhit në raport me madhësinë e ekonomisë, për çka tregues kryesor është raporti borxh/PBB.
Megjithatë, nëse kriteri është ekskluzivisht shuma e borxhit të ri të akumuluar shtetëror dhe të garantuar gjatë periudhave të përfshira në analizën e “Finance Think”, mandati i Nikolla Gruevskit veçohet me rritjen më të madhe, prej rreth 2,9 miliardë eurosh.
