Italia, e njohur shpesh si vendi i “jetës së ëmbël”, po përballet me një sfidë serioze mjedisore: nivelet më të larta në Evropë të grimcave të rrezikshme PM2.5.
Këto grimca shumë të imëta janë veçanërisht të rrezikshme, sepse mund të depërtojnë thellë në mushkëri dhe madje të hyjnë në qarkullimin e gjakut, duke shkaktuar pasoja të rënda për shëndetin e njeriut, përfshirë sëmundje respiratore dhe kardiovaskulare. Burimet kryesore të tyre janë trafiku rrugor, rafineritë e naftës, industria e çimentos, djegia e karburanteve fosile, si dhe zjarret pyjore.
Sipas raportit më të fundit të Agjencisë Evropiane për Mjedisin (EEA), rreth 20% e stacioneve matëse në Evropë kanë regjistruar nivele të ndotjes që tejkalojnë standardet e Bashkimit Evropian, duke theksuar përmasat shqetësuese të këtij problemi në mbarë kontinentin, shkruan Euronews.
Gjatë periudhës 2024–2025, vlerat më të larta mesatare vjetore të ndotjes së ajrit janë regjistruar në jug të Italisë. Veçanërisht, qytetet Ceglie Messapica dhe Torchiarolo kanë shënuar nivelet më të larta të grimcave ndotëse, përkatësisht 117 dhe 113 mikrogramë për metër kub (µg/m³).
Këto shifra janë shumë shqetësuese, pasi tejkalojnë ndjeshëm kufirin vjetor të vendosur nga Bashkimi Evropian, i cili është 25 µg/m³.
Por pse është ajri kaq i ndotur?
Sipas Gianluigi De Gennaro, profesor i kimisë së mjedisit në Universitetin e Barit, shkaku kryesor i këtyre niveleve të larta të ndotjes është djegia e biomasës gjatë dimrit, veçanërisht nga oxhaqet shtëpiake.
Ai thekson gjithashtu se situata përkeqësohet nga kushtet atmosferike në këtë periudhë të vitit, pasi ajri ka më pak aftësi për të shpërndarë grimcat e dëmshme, duke bërë që ndotja të qëndrojë më gjatë në afërsi të tokës, transmeton Telegrafi.
Kjo lidhet me fenomenin e shtresës kufitare të atmosferës, e cila gjatë dimrit bëhet më e ulët dhe më e dendur, duke “bllokuar” ndotjen pranë sipërfaqes së tokës. Si rezultat, grimcat e rrezikshme grumbullohen më lehtë në ajrin që thithin njerëzit.
Edhe Italia veriore, si një nga qendrat kryesore industriale të vendit, mbetet një zonë problematike, pasi në shumë vende nivelet e grimcave ndotëse janë afër kufirit maksimal të lejuar, duke treguar se problemi i cilësisë së ajrit shtrihet në pjesë të ndryshme të vendit.
Përveç Italisë, tejkalime të kufijve të lejuar të ndotjes janë regjistruar edhe në rajone të tetë vendeve të tjera evropiane, përfshirë Poloninë, Kroacinë, Bosnjë dhe Hercegovinën, Serbinë, Maqedoninë e Veriut, Rumaninë dhe Turqinë.
Një rast i pazakontë është shënuar edhe në Danimarkë, ku në një pikë matëse në kryeqytetin Kopenhagë është regjistruar një nivel prej 95 µg/m³, shumë mbi standardet e Bashkimit Evropian. Ndërkohë, disa nga përqendrimet më të larta të ndotjes në Evropë janë vërejtur në Sarajevë, si dhe në zonat industriale të Maqedonisë së Veriut.
Ballkani dhe Evropa Lindore kanë normat më të larta të vdekshmërisë
Pikërisht Ballkani dhe Evropa Lindore janë rajonet me normat më të larta të vdekshmërisë të vlerësuar për 100 mijë banorë, të lidhura me ekspozimin afatgjatë ndaj grimcave PM2.5. Ndër vendet më të prekura në këtë kontekst renditen Shqipëria, Bullgaria, Greqia dhe Rumania.
Në këtë kuadër, Kosova figuron ndër vendet më të goditura, duke u renditur shumë lart në listë. Sipas vlerësimeve, vendi ka një normë vdekshmërie prej 172.4 për 100 mijë banorë, një tregues që reflekton ndikimin serioz të ndotjes së ajrit në shëndetin publik dhe rëndësinë e masave për përmirësimin e cilësisë së ajrit.
Italia spikat sërish me një normë të vlerësuar prej 101 vdekjesh për 100 mijë banorë, një shifër dukshëm më e lartë krahasuar me vende të tjera me madhësi dhe zhvillim të ngjashëm, si Spanja (41), Franca (34) dhe Gjermania (37). Në anën tjetër, normat më të ulëta të vdekshmërisë nga ndotja e ajrit regjistrohen në Evropën Veriore, në vende si Islanda, Finlanda, Suedia, Estonia dhe Norvegjia.
Megjithatë, panorama e përgjithshme mbetet shqetësuese: më shumë se nëntë në dhjetë evropianë janë të ekspozuar ndaj niveleve të ndotjes së ajrit që tejkalojnë standardet më të rrepta të Organizatës Botërore të Shëndetësisë (OBSH). Kjo organizatë e ka vendosur kufirin e sigurt për grimcat PM2.5 në vetëm 5 µg/m³, një nivel shumë më i ulët se shumica e vlerave të regjistruara aktualisht në Evropë.
Cilët ndotës të tjerë duhen pasur parasysh?
Fatkeqësisht, PM2.5 nuk është i vetmi ndotës i rrezikshëm në ajër. Sipas Agjencisë Evropiane për Mjedisin (EEA), edhe pse cilësia e ajrit në përgjithësi po përmirësohet, në deri në 20 për qind të stacioneve matëse në Evropë ndotja vazhdon të mbetet mbi standardet aktuale të Bashkimit Evropian.
Agjencia paralajmëron gjithashtu për praninë e PM10, një tjetër lloj grimce e thithshme që mund të depërtojë në sistemin respirator dhe të ndikojë negativisht në shëndet. Përveç tyre, një shqetësim i madh mbetet edhe ozoni në nivelin e tokës. Ky ndotës formohet si rezultat i ndërveprimit të rrezatimit diellor me hidrokarburet dhe oksidet e azotit që vijnë nga gazrat e shkarkimit të automjeteve dhe oxhaqet industriale e shtëpiake. Përqendrimet e tij janë rritur ndjeshëm me kalimin e kohës, duke qenë sot më shumë se dy herë më të larta se në vitin 1900.
Një tjetër substancë e rrezikshme është benzo(a)pireni (BaP), një përbërës toksik që krijohet nga tymi i cigareve, ushqimi i djegur dhe proceset e djegies së karburanteve fosile. Kjo substancë është e lidhur me rreziqe serioze për shëndetin, përfshirë efekte kancerogjene, duke e bërë edhe më të ndërlikuar sfidën e ndotjes së ajrit në Evropë.
Sipas ekspertëve, parandalimi i ekspozimit ndaj ndotjes së ajrit nis me disa zakone të thjeshta në jetën e përditshme. Profesori De Gennaro rekomandon që në zonat urbane të shmanget ajrosja e shtëpive gjatë orëve të pikut të trafikut, duke e bërë këtë më mirë pas orës 9 të mëngjesit, kur nivelet e ndotjes zakonisht janë më të ulëta.
Përmirësimi i cilësisë së ajrit në ambiente të mbyllura mund të ndihmohet pjesërisht edhe nga përdorimi i pastruesve të ajrit. Nga ana tjetër, ekspertët e Agjencisë Evropiane për Mjedisin (EEA) këshillojnë përdorimin vetëm të sobave të certifikuara, shmangien e ndezjes së zjarreve gjatë ditëve të dimrit me ndotje të lartë, si dhe kufizimin e aktiviteteve fizike në natyrë, si vrapimi, në periudhat kur përqendrimi i ndotësve është i rritur.
Gjithashtu, rekomandohet që qytetarët të informohen rregullisht për gjendjen e ajrit përmes aplikacioneve dhe platformave që ofrojnë të dhëna në kohë reale, në mënyrë që të marrin vendime më të sigurta për aktivitetet e tyre të përditshme. /Telegrafi/
