Konteksti i sigurisë nuk është në favor të tërheqjes së KFOR-it. Aq më tepër, kur Rusia, pavarësisht humbjeve të mëdha në Ukrainë, nuk ka hequr dorë nga destabilizimi i Evropës. Ballkani është për të një terren me kosto të ulët dhe një mënyrë për të testuar nëse NATO-ja është një tigër prej letre. Përplasjet në Kosovë në maj të vitit 2023, ku u plagosën më shumë se 90 pjesëtarë të KFOR-it, si dhe sulmi në Banjskë, treguan se sa shpejt një incident lokal mund të shndërrohet në krizë rajonale. Rreziku nuk ka kaluar, paralajmëron analistja dhe ekspertja amerikane e sigurisë, Ivana Stradner, në një intervistë për RTKlive.
Pse më 25 tetor 2026, në orën 21:30, Aleksandar Vuçiq e pranoi humbjen dhe shpalli fitoren e Listës Studentore, po e hulumtojnë mediat kryesore rajonale dhe botërore. Gazeta britanike The Times pretendon se Vuçiq kishte planifikuar një skenar të dhunshëm gjatë natës së zgjedhjeve për të qëndruar në pushtet, por kishte hequr dorë nga ai, jo vetëm sepse Lista Studentore kishte marrë gjysmë milioni vota më shumë se ai, por edhe sepse ishte paralajmëruar nga disa zyrtarë të Bashkimit Evropian.
Analistja dhe ekspertja amerikane e sigurisë, Ivana Stradner, thotë se, ndonëse nuk ka informacione të besueshme se çfarë ka ndodhur saktësisht natën e 25 tetorit, të dhënat e The Times nuk e befasojnë.
“Disa ditë para zgjedhjeve, përcolla se çfarë po ndodhte brenda policisë dhe njësive speciale të Serbisë, si po përgatiteshin dhe si po dislokoheshin, dhe isha pothuajse e sigurt se Aleksandar Vuçiq ishte i gatshëm të shkaktonte kaos. Aq më tepër kur ai ka treguar disa herë se dhuna ndaj qytetarëve të Serbisë nuk është e huaj për të. Përveç kësaj, prej muajsh njerëz me maska dhe kapuça në kokë kanë mbjellë frikë dhe janë përpjekur t’i frikësojnë të gjithë ata që kanë kritikuar ose kundërshtuar regjimin. I kanë shkelur njerëzit, i kanë arrestuar, i kanë rrahur… Krimi i organizuar prej kohësh nuk ishte më as i organizuar. Në fund të fundit, shikoni aferën me Alta Bankën! Kush e di se çfarë do të shohim ende”, thotë Ivana Stradner në intervistën për RTKlive.
Analistja amerikane shton se gjithçka që publiku në Serbi dhe rajon ka parë ditëve të fundit është vetëm një pjesë e shpjegimit se pse regjimi i Aleksandar Vuçiqit duhej të mbrohej me çdo kusht.
RTKlive: Nëse janë të vërteta pretendimet për gatishmërinë e njësive speciale dhe policisë së Serbisë për të ndërhyrë, cili ishte plani?
STRADNER: Vuçiqi dëshironte të shkaktonte trazira, të zvarriste negociatat për njohjen e rezultateve zgjedhore dhe në këtë mënyrë të fitonte kohë. Këtë e kemi parë në Gjeorgji. Qëllimi ishte përshkallëzimi, sepse Vuçiqi gjithmonë llogarit në faktin se Perëndimi do të frikësohet dhe nuk do të ndërmarrë asgjë. Në fund të fundit, këtë e ka bërë me vite: shkakton përshkallëzim, e frikëson Perëndimin dhe pastaj paraqitet si i vetmi faktor që mund ta shuajë zjarrin që vetë e ka ndezur. Kësaj radhe kjo llogari nuk i funksionoi.
RTKlive: Pse?
STRADNER: Lista Studentore mori pothuajse 600 mijë vota më shumë se ai dhe një rezultat i tillë është vështirë të kontestohet. Nëse kësaj i shtohen edhe paralajmërimet e zyrtarëve nga disa shtete evropiane, për të cilat shkroi edhe The Times, është e qartë se humbja e Vuçiqit ishte e pashmangshme dhe se çmimi i përpjekjes për të qëndruar në pushtet ishte tepër i lartë.
Ndoshta nuk do ta mësojmë kurrë se çfarë ka ndodhur në të vërtetë prapa dyerve të mbyllura. Megjithatë, për një gjë jam e sigurt: Perëndimi është lodhur nga regjimi i Vuçiqit. Një regjim që ka shkatërruar demokracinë dhe sundimin e ligjit nuk është partner, por rrezik për Brukselin dhe Uashingtonin. Sundimi i ligjit, ndërkaq, është kyç për investimet e huaja.
Mos harroni as dimensionin rajonal të qeverisjes së Vuçiqit: përshkallëzimet e tij në rajon kanë qenë prej vitesh mjet presioni, e jo politikë paqeje. Në këtë kuptim, ajo që ndodhi më 25 tetor në Beograd nuk është vetëm ndryshim i pushtetit, por edhe një mundësi që Serbia të mos jetë më burim i jostabilitetit dhe të bëhet partnere e besueshme. Nëse Beogradi do ta shfrytëzojë këtë mundësi, varet nga veprimet e pushtetit të ri në muajt e parë.
RTKlive: Në paraqitjen e tij të parë publike pas zgjedhjeve, Vuçiqi tha se në rezultat kishte ndikuar edhe “shteti i thellë” amerikan, përkatësisht strukturat që janë “kundër presidentit Donald Tramp”. Si e kuptuat këtë deklaratë?
STRADNER: As kjo nuk më befason. Vuçiqi prej vitesh flet për revolucionet me ngjyra dhe për Perëndimin që dëshiron ta rrëzojë atë. E dimë se çdo regjim autoritar është paranojak, sepse nuk mund ta pranojë që qytetarët ngrihen kundër tij për arsyet e tyre. Dhe kjo nuk është e rastësishme. Sipas raporteve, Rusia dhe Serbia para disa vitesh kanë formuar një grup pune për luftimin e revolucioneve me ngjyra. Vetë Vuçiqi i ka përshkruar shpesh protestat dhe zgjedhjet si përpjekje për revolucion me ngjyra. Në të njëjtën kohë, Rusia e ka shtyrë tezën për një “Majdan serb”, ndërsa shefi i diplomacisë ruse, Sergej Lavrov, ka paralajmëruar publikisht për përpjekjet e pretenduara për revolucione me ngjyra. Pra, bëhet fjalë për të njëjtin skenar që Sllobodan Millosheviqi e përdorte në vitet nëntëdhjetë.
RTKlive: Në çfarë kuptimi?
STRADNER: Në kuptimin se gjithmonë është dikush nga jashtë fajtor, e jo pushteti që ka humbur besimin e qytetarëve.
Është interesant edhe një detaj që e keni përmendur: kësaj radhe Vuçiqi u përpoq t’i bëjë lajka Trampit, i cili vetë e kritikon “shtetin e thellë”. Është e qartë se ai llogariste që, nëse do t’i akuzonte të njëjtët njerëz që i akuzon Trampi, në Uashington do të gjente bashkëbisedues.
Megjithatë, ai nuk e kishte parasysh se Vuçiqi nuk e intereson Trampin, por edhe se në Uashington e dinë mirë se kush është Vuçiqi. Prej vitesh e kanë vëzhguar, e dinë si është sjellë, me kë ka bashkëpunuar, çfarë ka premtuar dhe çfarë ka bërë. Në fund të fundit, qytetarët e Serbisë nuk dolën në zgjedhje për shkak të “shtetit të thellë”, por për shkak të korrupsionit, dhunës dhe jetës pa sundim të ligjit. Dua të them se ato 600 mijë vota diferencë nuk erdhën nga zyrat e huaja.
Vuçiqi, siç ju kujtohet, kishte paralajmëruar se do të shkruante një libër me titullin Si e munda revolucionin me ngjyra. Si do ta quajë tani? Ndoshta Si më mundi shteti i thellë? Apo do të mbetet në sirtar, sikurse shumica e premtimeve që ka dhënë?
RTKlive: Gjatë qeverisjes së Aleksandar Vuçiqit, shoqëria serbe është rusifikuar thellësisht, gjë që për një kohë të gjatë e kanë toleruar edhe BE-ja dhe SHBA-ja. Përfaqësuesit e Listës Studentore thonë se nuk do të vendosin sanksione ndaj Rusisë dhe se integrimi evropian aktualisht nuk është prioritet. A ju shqetëson kjo?
STRADNER: Le të fillojmë nga Vuçiqi, sepse ai është rrënja e problemit. Kur erdhi në pushtet, premtoi se do ta afronte Serbinë me Perëndimin, megjithëse bëri të kundërtën: e afroi me Rusinë dhe Kinën. Në të njëjtën kohë, e mbajti në rrugën evropiane, sepse fondet e para-anëtarësimit të BE-së e mbanin në pushtet. Ai kurrë nuk kishte qëllim të vërtetë ta anëtarësonte Serbinë në BE, sepse kjo do të nënkuptonte sundimin e ligjit dhe, rrjedhimisht, fundin e regjimit të tij.
Serbia dhe Rusia kanë zhvilluar shumë stërvitje të përbashkëta ushtarake. Moska kishte investuar në bashkëpunimin ushtarak dhe të sigurisë edhe para pushtimit rus të Ukrainës. Fakti që Vuçiqi i shiste armë Ukrainës bëri që shumëkush të mendonte se ai ishte i orientuar nga Perëndimi. Megjithatë, kjo nuk ishte ideologji, por biznes. Tregtia e armëve është fitimprurëse dhe Vuçiqi do t’ia shiste armët kujtdo që paguan. Në këmbim, Putinit i dha mundësinë ta përdorte Serbinë për anashkalimin e sanksioneve dhe për bashkëpunim në fushën e sigurisë.
Shërbimet serbe dhe ruse kanë një histori të gjatë bashkëpunimi. Shërbimi rus i inteligjencës ka dalë disa herë publikisht në mbështetje të Vuçiqit dhe e ka akuzuar Perëndimin për përgatitjen e një “revolucioni me ngjyra”. Për më tepër, Rusia ka hapur në Serbi televizionet Russia Today (RT) dhe Sputnik, gjë që gjithashtu nuk ishte e rastësishme. Moska e ka përdorur territorin e Serbisë për trajnimin e njerëzve për destabilizimin e Evropës, përfshirë edhe Moldavinë. Megjithatë, Vuçiqi nuk është viktimë e Rusisë.
RTKlive: Por çfarë është atëherë?
STRADNER: Vuçiqi është bashkëpunëtor i saj. Propaganda e tij e brendshme ka shumëfishuar narrativat më të këqija ruse, si ato se Ukraina e ka sulmuar Rusinë, se SHBA-ja ka laboratorë biologjikë në Ukrainë e të ngjashme. Si ish-ministër i Informimit në kohën e Millosheviqit, Vuçiqi e kuptonte në mënyrë të përkryer se fiton ai që kontrollon informacionin. Prandaj, fillimisht i shkatërroi mediat e pavarura. Mediat nën kontrollin e tij nuk përhapnin vetëm dezinformata, por edhe urrejtje dhe dhunë, të cilat më pas ktheheshin në vetë shoqërinë. Rezultati është polarizimi dhe armiqësia ndaj rajonit, pikërisht ajo që bënte edhe Millosheviqi.
RTKlive: Po, por pse Perëndimi e toleroi këtë për kaq gjatë?
STRADNER: Sepse stabiliteti ishte më i rëndësishëm për të sesa demokracia.
RTKlive: Po studentët?
STRADNER: Lëvizja studentore është komplekse, ajo përfshin të djathtën, të majtën, qendrën, si dhe profile të ndryshme politike dhe ideologjike. Ajo që i bashkoi ishte lufta kundër autoritarizmit dhe korrupsionit të Vuçiqit. Qëllimi i tyre, siç thonë, është sundimi i ligjit, gjë që përbën një hap në drejtimin e duhur. Problemi është mungesa e një vizioni për politikën e jashtme. Megjithatë, pas më shumë se dy dekadash të ndjenjave antiperëndimore, është e vështirë të pritet që të rinjtë në Serbi të bëhen brenda natës pro-perëndimorë. Ndoshta u duhet kohë. Është e mundur edhe që, para zgjedhjeve presidenciale, të sillen në mënyrë strategjike dhe të përhapin narrativa proruse për të mos humbur një pjesë të elektoratit.
Po, më shqetëson fakti që thonë se nuk do të vendosin sanksione ndaj Rusisë. Mendoj se e vetmja rrugë për të ardhmen e Serbisë është rruga drejt Bashkimit Evropian, gjë që nënkupton edhe vendosjen e sanksioneve ndaj Rusisë. Nuk mund të ndërtohet sundimi i ligjit dhe njëkohësisht të mbetesh ekonomikisht dhe politikisht i lidhur me një regjim që e përçmon hapur sundimin e ligjit. Neutraliteti në këtë rast nuk është neutralitet, por shtyrje e vendimit. Çmimi i kësaj shtyrjeje do të jetë gjithnjë e më i lartë. Prandaj pres që pushteti i ri, pasi t’i stabilizojë institucionet, të tregojë qartë se në cilin drejtim po shkon Serbia. Testi i parë vjen pas disa javësh.
RTKlive: Cili mund të jetë testi i parë?
STRADNER: Fillimi i negociatave me Rusinë për marrëveshjet energjetike. Pushteti i ri në Beograd duhet ta kuptojë se NIS-i është qendra e ndikimit rus në Serbi, instrumenti përmes të cilit Putini e shantazhon atë vend. Nëse Beogradi mendon seriozisht për të ardhmen e Serbisë, duhet ta shtetëzojë NIS-in dhe t’ia hapë dyert industrisë energjetike perëndimore.
Testi i dytë janë shërbimet. Sikurse Rusia, edhe Serbia funksionon si sistem, pikat kyçe të të cilit janë BIA dhe agjencitë e inteligjencës ushtarake. Kur të shohim se kush do të jetë në krye të këtyre institucioneve, do ta dimë gjithçka që duhet të dimë për drejtimin në të cilin po shkon Serbia. Me fjalë të tjera, nëse mbeten të njëjtët kuadro dhe të njëjtat lidhje, kjo do të thotë se ka ndryshuar vetëm emri në derë, ndërsa gjithçka tjetër ka mbetur e njëjtë. Pra, Serbia ka një mundësi, por do të vlerësohet sipas vendimeve për energjetikën dhe sigurinë, e jo sipas deklaratave në rrjetet sociale.
RTKlive: Po spekulohet se administrata e presidentit Donald Tramp po shqyrton mundësinë e tërheqjes së ushtarëve nga Kosova. Çfarë do të nënkuptonte kjo për stabilitetin e Kosovës dhe të rajonit?
STRADNER: Para së gjithash, është e rëndësishme të kuptohen përmasat. Bëhet fjalë për rreth 600 ushtarë amerikanë në kuadër të KFOR-it, që përbëjnë vetëm një pjesë të vogël të ushtrisë amerikane të stacionuar në Evropë. Tërheqja e tyre nuk do të sillte pothuajse asnjë kursim, ndërsa kostoja politike dhe e sigurisë mund të ishte shumë e lartë.
E kuptoj pse Uashingtoni po e rishqyrton praninë e tij ushtarake në Evropë. Pas shumë vitesh, SHBA-ja u ka bërë thirrje aleatëve evropianë që të marrin përsipër një pjesë më të madhe të përgjegjësisë për mbrojtjen e tyre, prandaj është legjitime të shtrohet pyetja se ku forcat amerikane sjellin vlerë të veçantë. Por KFOR-i është pikërisht një mision i tillë – roli amerikan është po aq politik sa edhe ushtarak dhe nuk është lehtë të zëvendësohet.
Për shumë vite, KFOR-i e ka ruajtur paqen ndërmjet Kosovës dhe Serbisë dhe ka vepruar si faktor politik parandalues ndaj atyre që dëshirojnë të nxisin dhunë. Besueshmëria amerikane është ndërtuar për 25 vjet, si gjatë administratave republikane, ashtu edhe gjatë atyre demokrate. Konteksti i sigurisë nuk është në favor të tërheqjes.
RTKlive: Pse?
STRADNER: Sepse, pavarësisht humbjeve të mëdha në Ukrainë, Rusia nuk ka hequr dorë nga destabilizimi i Evropës. Ballkani është për të një terren me kosto të ulët dhe një mënyrë për të testuar nëse NATO-ja është një tigër prej letre. Përplasjet në Kosovë në maj të vitit 2023, ku u plagosën më shumë se 90 pjesëtarë të KFOR-it, si dhe sulmi në Banjskë, treguan se sa shpejt një incident lokal mund të shndërrohet në krizë rajonale. Rreziku nuk ka kaluar.
Ndërsa në Serbi, pas zgjedhjeve, po formohet qeveria e re, drejtimi i Beogradit mbetet i pasigurt, kurse Moska është e pozicionuar mirë për ta shfrytëzuar këtë vakum. Gjatë javëve të fundit, zyrtarët rusë kanë përsëritur se situata e sigurisë në Kosovë është alarmante dhe se do të pranojnë vetëm atë zgjidhje për Kosovën që është plotësisht e pranueshme për Beogradin.
Prandaj, një sinjal për tërheqjen e KFOR-it do të ishte i rrezikshëm. Ai mund t’i inkurajonte agjendat e sigurisë jo vetëm në Serbi, por edhe prirjet secesioniste në entitetin Republika Sërpska, të cilat po bëhen gjithnjë e më të shpeshta. Kjo do të mund të çonte në krijimin e dy fronteve, për të cilat Evropa, e veçanërisht Amerika, nuk janë të përgatitura.
Pas Banjskës, KFOR-i tregoi se mund t’i shtojë trupat dhe të sigurojë parandalim real. Me fjalë të tjera, kur NATO-ja e rriti praninë, Vuçiqi i uli menjëherë tensionet ushtarake.
Tamara Nikçeviq është bashkëpunëtore e RTK-së dhe mbulon temat nga rajoni.
Burimi: RTKLive
